Vốn ODA thường được xem là nguồn lực “rẻ” và quý: lãi suất thấp, thời gian vay dài, có thể đi kèm hỗ trợ kỹ thuật, kinh nghiệm quản lý, công nghệ và tiêu chuẩn quốc tế. Nhưng thực tế cho thấy, tiền rẻ không tự động biến thành đường sá, bệnh viện, hệ thống thoát nước, công trình chống ngập hay dự án chuyển đổi xanh nếu dự án bị mắc kẹt ở khâu chuẩn bị, mặt bằng, đấu thầu hoặc thủ tục.
Theo Chỉ thị 27/CT-TTg ngày 25/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ, đến hết ngày 15/6/2026, tỷ lệ giải ngân kế hoạch vốn đầu tư công nguồn nước ngoài bình quân cả nước mới đạt 9,99% kế hoạch được giao. Trong đó, khối địa phương đạt 9,37%, khối bộ, ngành đạt 10,79%, còn phần cho vay lại của địa phương đạt 8,98%.
Đáng chú ý, một số bộ, cơ quan trung ương và địa phương vẫn ghi nhận tỷ lệ giải ngân 0%. Con số này không chỉ cho thấy tiến độ chậm, mà còn đặt ra câu hỏi lớn hơn: vì sao có nguồn vốn tốt nhưng khả năng hấp thụ lại thấp?
ODA khác gì vốn ngân sách trong nước?
Để hiểu vì sao ODA khó giải ngân, trước hết cần nhìn đúng bản chất của nguồn vốn này.
ODA là nguồn hỗ trợ phát triển chính thức từ các chính phủ, tổ chức quốc tế hoặc định chế tài chính nước ngoài dành cho Việt Nam. Nguồn vốn này có thể là viện trợ không hoàn lại, vốn vay ODA hoặc vốn vay ưu đãi với điều kiện tốt hơn so với vay thương mại thông thường.
Điểm hấp dẫn của ODA là chi phí vốn thấp hơn. Nhiều dự án lớn về giao thông, môi trường, y tế, giáo dục, cấp thoát nước, chống ngập, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh hay ứng phó biến đổi khí hậu đều cần loại vốn dài hạn như vậy.
Tuy nhiên, ODA không phải là “tiền cho không”. Nếu là khoản vay, dù ưu đãi đến đâu, vẫn là khoản phải trả. Dự án dùng vốn ODA cũng thường phải tuân thủ cùng lúc nhiều lớp quy định: quy định trong nước, quy định của nhà tài trợ, thủ tục đàm phán, ký hiệp định, đấu thầu, giải phóng mặt bằng, bố trí vốn đối ứng và kiểm soát thanh toán.
Nói cách khác, ODA có thể rẻ về lãi suất, nhưng không hề “dễ tiêu”. Nếu dự án chuẩn bị không kỹ, càng vào triển khai càng dễ vướng.
Vì sao tiền rẻ vẫn khó chảy vào dự án?
Nguyên nhân đầu tiên là nhiều dự án chưa sẵn sàng ngay từ khâu chuẩn bị. Một dự án ODA muốn giải ngân được phải có hồ sơ đầy đủ, thiết kế rõ, mặt bằng sạch, kế hoạch đấu thầu, vốn đối ứng, phương án vận hành và đầu mối chịu trách nhiệm. Chỉ cần một khâu chậm, toàn bộ dòng vốn có thể bị tắc.
Thực tế, không ít dự án bị kéo dài vì giải phóng mặt bằng chậm, hồ sơ đấu thầu chưa xong, thiết kế phải điều chỉnh nhiều lần hoặc phải xin ý kiến lại nhà tài trợ. Có dự án được bố trí vốn trên kế hoạch nhưng chưa có khối lượng hoàn thành để thanh toán, nên tiền vẫn nằm đó.
Nguyên nhân thứ hai là khả năng hấp thụ vốn ở một số nơi chưa sát thực tế. Có địa phương, đơn vị đăng ký nhu cầu vốn cao, nhưng khi triển khai lại thiếu mặt bằng, thiếu nhân lực quản lý dự án hoặc chưa hoàn tất thủ tục đầu tư. Kết quả là kế hoạch thì có, vốn thì có, nhưng công trình chưa chạy.
Nguyên nhân thứ ba là trách nhiệm đôi khi bị “chia nhỏ” qua quá nhiều khâu. Khi dự án chậm, lý do có thể đến từ thủ tục, mặt bằng, đấu thầu, nhà thầu, nhà tài trợ hoặc cơ quan phê duyệt. Nhưng nếu không chỉ rõ khâu nào chậm, ai chịu trách nhiệm và thời hạn xử lý là bao lâu, việc chậm tiến độ rất dễ trở thành chuyện quen thuộc.
Một nguyên nhân khác cũng được nhắc đến nhiều trong các dự án đầu tư công là tâm lý sợ sai. Với các dự án có vốn lớn, quy trình phức tạp, nhiều tầng kiểm tra, không ít đơn vị có xu hướng thận trọng quá mức. Thận trọng là cần thiết, nhưng nếu biến thành né tránh quyết định, vốn rẻ vẫn sẽ nằm trên giấy.
Dự án nào nên được ưu tiên?
Không phải cứ có thể vay ODA là nên vay. Nguồn vốn ưu đãi cần được dành cho những dự án thật sự có tác động lan tỏa, có khả năng hoàn thành và tạo ra giá trị dài hạn.
Trước hết, nên ưu tiên các dự án đã có tiến độ tốt, có khối lượng thực hiện rõ ràng, có khả năng hoàn thành sớm để đưa vào sử dụng. Một công trình gần xong nhưng thiếu vốn để về đích thường tạo hiệu quả nhanh hơn so với việc dàn trải vốn cho quá nhiều dự án mới chưa sẵn sàng.
Nhóm thứ hai là các dự án hạ tầng lớn, có tính liên vùng, liên ngành, giúp giảm chi phí logistics, cải thiện kết nối giao thông, nâng năng lực đô thị hoặc hỗ trợ vùng khó khăn. Đây là những lĩnh vực khu vực tư nhân khó tự làm nếu không có vai trò dẫn dắt của Nhà nước.
Nhóm thứ ba là các dự án phục vụ chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, ứng phó biến đổi khí hậu, cấp thoát nước, xử lý rác thải, y tế và giáo dục. Đây là những lĩnh vực không chỉ tạo tăng trưởng kinh tế, mà còn nâng chất lượng sống và sức chống chịu của nền kinh tế trước biến động.
Ngược lại, cần thận trọng với các dự án chưa rõ hiệu quả, chưa có mặt bằng, vốn đối ứng chưa chắc chắn, phải điều chỉnh nhiều lần hoặc chưa chứng minh được khả năng vận hành sau đầu tư. Vay rẻ nhưng dùng cho dự án kém hiệu quả thì cuối cùng vẫn là gánh nặng.
Giải ngân 0%: Không thể chỉ nói là “vướng thủ tục”
Tỷ lệ giải ngân 0% là tín hiệu cần được nhìn thẳng. Dĩ nhiên, có dự án mới ở giai đoạn chuẩn bị, chưa đến thời điểm thanh toán. Nhưng nếu vốn đã được giao mà nhiều tháng vẫn không giải ngân, cơ quan chủ quản phải giải thích rõ: vướng ở đâu, ai xử lý, thời hạn xử lý là khi nào và nếu không thể giải ngân thì có điều chuyển vốn hay không.
Chỉ thị 27 yêu cầu gắn trách nhiệm quản lý, sử dụng hiệu quả và giải ngân vốn nước ngoài với người đứng đầu. Bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan trung ương, chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố phải chịu trách nhiệm toàn diện về lựa chọn dự án, phê duyệt khoản vay, chất lượng chuẩn bị đầu tư, tiến độ thực hiện, hiệu quả đầu tư và phòng chống thất thoát, lãng phí, tiêu cực.
Điểm đáng chú ý là kết quả giải ngân được yêu cầu đưa vào tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ đối với tập thể, cá nhân. Điều này có nghĩa, giải ngân ODA không còn là câu chuyện kỹ thuật của riêng ban quản lý dự án, mà là thước đo năng lực điều hành.
Với những dự án chậm kéo dài, giải ngân thấp, điều chỉnh nhiều lần hoặc tăng tổng mức đầu tư, cần có cơ chế kiểm điểm rõ ràng. Không thể để vốn ưu đãi bị “treo” năm này qua năm khác, trong khi nhiều công trình hạ tầng, y tế, môi trường và dân sinh vẫn đang rất cần nguồn lực.
Giải ngân nhanh, nhưng không được tiêu tiền bằng mọi giá
Thúc đẩy giải ngân là việc cấp thiết. Tuy nhiên, giải ngân nhanh không đồng nghĩa với tiêu tiền bằng mọi giá.
Nếu chỉ chạy theo tỷ lệ giải ngân, nguy cơ dễ xảy ra là dồn vốn cho những dự án dễ tiêu nhưng hiệu quả thấp, hoặc vội vàng phê duyệt dự án chưa đủ điều kiện. Khi đó, tiền đi nhanh hơn nhưng giá trị tạo ra không tương xứng, thậm chí có thể phát sinh đội vốn, thất thoát, lãng phí hoặc công trình kém hiệu quả.
Cách hợp lý hơn là phân loại dự án. Dự án tốt, đã có mặt bằng, có khối lượng, có hồ sơ đầy đủ thì cần ưu tiên vốn để hoàn thành. Dự án chậm kéo dài, chưa sẵn sàng giải ngân thì phải xem xét điều chuyển vốn sang nơi có khả năng hấp thụ tốt hơn. Dự án mới chỉ nên phê duyệt khi chứng minh được tính cần thiết, hiệu quả, khả năng trả nợ và phương án vận hành sau đầu tư.
Cùng với đó, các cơ quan quản lý cần tiếp tục làm việc với nhà tài trợ để rút ngắn thủ tục, đơn giản hóa quy trình, tháo gỡ những điểm nghẽn phát sinh. Nhưng ở chiều ngược lại, các bộ, ngành, địa phương cũng phải tự nâng chất lượng chuẩn bị dự án, năng lực ban quản lý và trách nhiệm điều hành.
Tiền rẻ chỉ thật sự rẻ khi dự án về đích
Vốn ODA và vốn vay ưu đãi là nguồn lực quan trọng trong giai đoạn Việt Nam cần đầu tư lớn cho hạ tầng, môi trường, y tế, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và nâng chất lượng dịch vụ công.
Nhưng “rẻ” không chỉ nằm ở lãi suất. Một khoản vay ưu đãi chỉ thật sự rẻ khi dự án được chuẩn bị kỹ, triển khai đúng tiến độ, đưa vào sử dụng sớm và tạo ra hiệu quả kinh tế - xã hội rõ ràng.
Ngược lại, nếu dự án chậm nhiều năm, điều chỉnh liên tục, không có khối lượng giải ngân, mặt bằng không xong, vốn đối ứng không bố trí kịp, thì lợi thế lãi suất thấp sẽ bị bào mòn bởi chi phí thời gian, chi phí cơ hội và áp lực trả nợ trong tương lai.
Nghịch lý “có vốn ưu đãi nhưng không tiêu được đúng tiến độ” vì vậy không thể giải quyết chỉ bằng lời kêu gọi thúc giải ngân. Điều cần hơn là kỷ luật thực thi: chọn đúng dự án, giao đúng người, theo dõi đúng tiến độ, điều chuyển vốn kịp thời và xử lý trách nhiệm khi để chậm kéo dài.
Khi đó, ODA mới không chỉ là nguồn vốn rẻ, mà trở thành nguồn vốn có chất lượng cho tăng trưởng dài hạn.
