Vụ việc cũng cho thấy những bất cập trong liên kết sản xuất khi quyền lợi của người trồng chưa được bảo đảm bằng các cam kết rõ ràng.
Theo người dân buôn Thành Công, trong thỏa thuận liên kết sản xuất với Nhà máy đường Tuy Hòa (thuộc Công ty CP Mía đường Tuy Hòa, tỉnh Đắk Lắk), mía dự kiến được thu hoạch từ tháng 1 hằng năm.
Tuy nhiên, đến nay, nhiều diện tích vẫn chưa được thu mua, khai thác. Việc chậm thu hoạch khiến mía lưu gốc lâu, giảm chữ đường, ảnh hưởng đến giá trị sản phẩm và thu nhập của người trồng.
Ông Ksor Nhưn (buôn Thành Công) cho biết, gia đình có 3 ha mía liên kết sản xuất. Đến nay, đơn vị thu mua mới thu hoạch khoảng 9 sào rồi tạm dừng, phần diện tích còn lại vẫn đứng trên đồng.
Theo ông Nhưn, nếu được thu hoạch đúng kế hoạch từ đầu năm, việc vận chuyển sẽ rất thuận lợi vì rẫy mía nằm gần đường giao thông. Tuy nhiên, mùa mưa đã bắt đầu, xe tải lớn không thể vào tận rẫy. Người dân phải thuê xe nhỏ chở từng chuyến mía ra điểm tập kết trước khi bốc lên xe tải, làm phát sinh thêm nhiều chi phí.
“Đã gần hết tháng 7 nhưng gia đình tôi vẫn còn 2,1 ha mía chưa được thu mua. Mía đã lên mầm rồi. Mỗi lần gọi điện cho người phụ trách vùng nguyên liệu thì họ cứ hẹn ngày mai, ngày mốt, có lúc còn không bắt máy. Gia đình rất khó khăn, còn phải trả tiền vay ngân hàng nhưng chưa có nguồn thu” - ông Nhưn bức xúc.
Tương tự, diện tích mía của gia đình chị Nay Sa Lem (buôn Thành Công) hiện vẫn chưa được thu mua.
“Gia đình tôi có 1,3 ha mía. Ban đầu, người phụ trách vùng nguyên liệu hẹn tháng 1, tháng 2 sẽ chặt nhưng giờ đã là tháng 7 vẫn chưa thu hoạch. Cứ hẹn hết lần này đến lần khác, người dân rất khổ” - chị Nay Sa Lem chia sẻ.
Theo ông Ksor Ba - Trưởng thôn Thành Công, hiện địa phương còn 5 hộ dân với gần 10 ha mía chưa được thu hoạch. Dù diện tích không lớn nhưng các hộ đều chịu áp lực vì nguồn thu bị chậm, trong khi vụ sản xuất mới đã đến.
Người dân mong công ty sớm thu mua số mía còn lại để có kinh phí trang trải cuộc sống, bởi để lâu mía mọc mầm, giảm chất lượng sẽ làm tăng thiệt hại.
Tình trạng tương tự cũng xảy ra tại buôn Ia Jip. Ông Nay Nhóc - đại diện cho 12 hộ dân nhận đầu tư trồng mía với tổng diện tích hơn 16 ha - cho hay, theo thỏa thuận, từ ngày 6-12-2025 đến 30-6-2026, đơn vị thu mua phải hoàn thành việc thu hoạch và thanh toán tiền mía cho người dân. Tuy nhiên, đến nay diện tích mía của các hộ vẫn chưa được thu hoạch, khiến mía giảm năng suất và gây thiệt hại cho người trồng.
Ông Nguyễn Thanh Vân - Phó Chủ tịch UBND xã Uar - cho biết, để bảo đảm hài hòa quyền lợi các bên, UBND xã đã đề nghị Công ty CP Mía đường Tuy Hòa bố trí lịch làm việc với chính quyền địa phương và các hộ dân có mía chưa được thu hoạch nhằm sớm tìm giải pháp tháo gỡ.
Theo ông Vân, trong quá trình xác minh, UBND xã yêu cầu người dân cung cấp hợp đồng liên kết trồng mía. Tuy nhiên, các hộ không ký hợp đồng trực tiếp với nhà máy mà chỉ thỏa thuận miệng thông qua đầu mối đầu tư (người phụ trách vùng nguyên liệu). Phía nhà máy cũng cho biết các hộ này không nằm trong danh sách ký hợp đồng với đơn vị.
Trên cơ sở đó, UBND xã đã có văn bản mời các bên làm việc, đồng thời vận động công ty xem xét hỗ trợ thu mua diện tích mía còn tồn. Địa phương cũng đề nghị nghiên cứu ký hợp đồng trực tiếp với người dân trong các vụ tiếp theo nhằm xây dựng mối liên kết ổn định, lâu dài.
Dù diện tích mía bị ảnh hưởng không lớn, nhưng việc liên kết lỏng lẻo trong sản xuất và thu mua đã để lại bài học không nhỏ. Chỉ khi mối liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân được ràng buộc bằng những hợp đồng chặt chẽ, minh bạch và có trách nhiệm, vùng nguyên liệu mới có thể phát triển ổn định, bền vững.
