Bắt đầu từ giống tốt, kỹ thuật đúng
Những ngày đầu vụ trồng mới, vườn ươm của Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Nghĩa Hòa (xã Chư Păh) luôn nhộn nhịp người ra vào. Từng luống cây giống được sắp xếp ngay ngắn, sinh trưởng đồng đều, nhiều cây đã đạt khoảng 5 cặp lá, đủ điều kiện xuất vườn.
Ông Nguyễn Thế Minh - Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Nghĩa Hòa, cho biết: Năm 2025, đơn vị ươm gần 300.000 cây cà phê. Năm nay, số lượng tăng lên hơn 400.000 cây do nhu cầu tái canh, trồng dặm và chuyển đổi một số diện tích cây trồng kém hiệu quả của người dân tăng cao.
Theo ông Minh, quy mô vườn ươm không lớn so với nhiều cơ sở khác trong vùng nhưng chất lượng luôn được đặt lên hàng đầu. Quan điểm “ít nhưng chất” được duy trì nhằm bảo đảm cây giống có nguồn gốc rõ ràng, sinh trưởng khỏe và phù hợp với điều kiện canh tác tại địa phương. Phần lớn hạt giống được mua từ Viện Khoa học kỹ thuật Nông - Lâm nghiệp Tây Nguyên, chủ yếu là các giống TRF1, TR4.
Thạc sĩ Đinh Thị Tiếu Oanh - cán bộ của Viện, cho biết: “Người mua giống được tư vấn từ khâu ươm hạt, chăm sóc cây con đến khi xuất vườn. Các giống này có khả năng sinh trưởng tốt, chịu hạn khá, kháng một số loại sâu bệnh. Nếu được chăm sóc đúng quy trình, năng suất có thể đạt 6-7,5 tấn cà phê nhân/ha”.
Đến mua 250 cây giống để trồng thay thế, anh Pyul (làng Phung, xã Ia Ly) cho biết gia đình anh có 1,1 ha cà phê. Vườn cũ được trồng bằng giống không rõ nguồn gốc, mật độ dày, đất chưa được xử lý kỹ. Việc chăm sóc trước đây chủ yếu dựa vào phân hóa học và thuốc diệt cỏ nên cây nhanh suy kiệt, năng suất không ổn định.
“Điều kiện kinh tế còn khó khăn nên mỗi năm tôi chỉ thay được vài trăm cây. Tôi sẽ tiếp tục cải tạo từng phần, phấn đấu vài năm nữa thay toàn bộ diện tích bằng giống mới, đồng thời chăm sóc theo đúng hướng dẫn kỹ thuật” - anh Pyul nói.
Giống tốt mới chỉ là bước khởi đầu. Để vườn cà phê phát triển khỏe, người trồng phải thực hiện đồng bộ từ xử lý đất, bố trí mật độ, tưới nước, tạo hình, bón phân đến phòng trừ sâu bệnh.
Sự thay đổi rõ nét còn thể hiện tại vườn cà phê của ông Lê Ánh ở thôn 2 (xã Chư Păh). Gia đình ông có gần 4 ha cà phê, phần lớn được trồng trong giai đoạn 1995-2000. Năm 2024, ông chặt bỏ 1 ha cà phê già cỗi để tái canh bằng giống TRF1; đồng thời xử lý đất đúng quy trình, bố trí mật độ hợp lý, tăng sử dụng phân hữu cơ, hạn chế thuốc bảo vệ thực vật và trồng xen sầu riêng.
Trong gần 4 ha cà phê của gia đình, có 5 sào đã hơn 30 năm tuổi nhưng vẫn sinh trưởng tốt. Vụ vừa rồi, diện tích này cho thu hoạch khoảng 4 tấn nhân. Theo ông Ánh, tuổi vườn cây không phải là yếu tố duy nhất quyết định năng suất; kỹ thuật chăm sóc, dinh dưỡng cân đối và khả năng phục hồi đất có vai trò quan trọng.
“Trước đây, tôi làm theo kinh nghiệm, sử dụng nhiều phân hóa học nên chi phí cao mà vườn cây nhanh xuống sức. Từ khi giảm phân vô cơ, tăng phân hữu cơ, phân sinh học và làm theo khuyến cáo của cán bộ kỹ thuật, cây khỏe hơn, năng suất ổn định hơn” - ông Ánh chia sẻ.
Liên kết để nâng cao giá trị
Cùng với thay đổi kỹ thuật, tham gia chuỗi liên kết đang mở ra hướng đi bền vững hơn cho người trồng cà phê. Xã Ia Phí hiện có hơn 19.000 ha cà phê, trong đó phần lớn diện tích đang cho thu hoạch.
Ông Thái Văn Chung - Trưởng phòng Kinh tế xã Ia Phí, cho biết trước đây phần lớn người dân canh tác dựa vào kinh nghiệm, lạm dụng phân hóa học và thuốc bảo vệ thực vật. Cách làm này có thể đem lại hiệu quả trong thời gian ngắn nhưng khiến đất nhanh thoái hóa, cây dễ suy kiệt.
Qua các lớp tập huấn khuyến nông, nhận thức của người dân dần thay đổi. Bà con chú trọng hơn đến chất lượng giống, sức khỏe đất, sử dụng vật tư hợp lý, thu hoạch quả chín và bảo vệ môi trường canh tác.
Hiện 520 hộ tại các thôn 1, 2, 4 và làng Bàng tham gia chuỗi liên kết sản xuất cà phê chất lượng cao với doanh nghiệp. Các vườn cà phê được định vị để phục vụ truy xuất nguồn gốc; người dân được tập huấn quy trình canh tác bền vững, hỗ trợ hoàn thiện chứng nhận và bao tiêu sản phẩm.
Ông Vũ Ngọc Phan ở thôn 2 (xã Ia Phí) có 1,5 ha cà phê tham gia chuỗi liên kết. Theo ông, nông dân được tiếp cận giống đạt chuẩn, hướng dẫn kỹ thuật, có đầu ra ổn định và được hỗ trợ thêm khoảng 5.000 đồng/kg cà phê nhân so với giá thị trường.
Tại Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Nghĩa Hòa, 65 ha cà phê của 12 hộ thành viên đang liên kết sản xuất bền vững với Công ty TNHH Vĩnh Hiệp. Doanh nghiệp hỗ trợ một phần chi phí cây giống, chuyển giao quy trình canh tác và thu mua sản phẩm.
Theo ông Nguyễn Thế Minh, liên kết chuỗi tạo điều kiện để nông dân trao đổi kinh nghiệm, tiếp nhận tiến bộ kỹ thuật và tổ chức sản xuất đồng đều hơn. Việc tuân thủ quy trình, kiểm soát vật tư đầu vào và truy xuất nguồn gốc cũng giúp sản phẩm đáp ứng tốt hơn yêu cầu của các thị trường xuất khẩu.
“Làm cà phê hiện nay không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm của từng hộ. Người dân cần liên kết với hợp tác xã và doanh nghiệp để được hỗ trợ kỹ thuật, kiểm soát chất lượng và ổn định đầu ra. Khi cùng thực hiện một quy trình, giá trị hạt cà phê cũng được nâng lên” - ông Minh nói.
Theo ông Thái Văn Chung, hiệu quả của chuỗi liên kết không chỉ thể hiện ở năng suất, chất lượng và giá bán, mà còn nằm ở sự thay đổi nhận thức của người dân. Từ chỗ sản xuất manh mún, phụ thuộc vào hóa chất và thị trường tự do, nhiều hộ đã biết canh tác theo quy trình, ghi chép nhật ký, bảo vệ đất và chủ động đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc.
Từ vườn ươm đến vườn trồng, cách làm cà phê của nhiều nông hộ đang từng bước chuyển biến. Khi chọn đúng giống, áp dụng đúng kỹ thuật và tham gia liên kết, vườn cà phê không chỉ xanh tốt, năng suất hơn mà còn có khả năng phát triển ổn định trước những yêu cầu ngày càng cao về chất lượng, môi trường và thị trường.
