Giống sạch bệnh - giải pháp then chốt
Tại nhiều vùng trồng mì trọng điểm, bệnh khảm lá từng gây không ít khó khăn cho người dân. Ông Bùi Thanh Liêm (buôn Puh Chik, xã Ia Rsai) cho biết, những năm trước, bệnh khảm lá xuất hiện trên diện rộng khiến cây mì sinh trưởng kém, năng suất giảm mạnh. Có thời điểm, nhiều diện tích mì trong vùng bị bệnh, năng suất chỉ đạt khoảng 15-17 tấn/ha, thậm chí thấp hơn với những hộ chưa có kinh nghiệm chăm sóc.
Trước thực tế đó, năm 2025, gia đình ông chuyển sang thử nghiệm trồng khoảng 4 ha giống HL-RS15. Qua thực tế sản xuất, giống mì này cho thấy khả năng sinh trưởng tốt, cây khỏe, ít bị ảnh hưởng bởi bệnh khảm lá. “Từ khi trồng đến nay chưa thấy xuất hiện bệnh khảm lá. Nếu chăm sóc đúng kỹ thuật, năng suất có thể đạt trên 40 tấn/ha” - ông Liêm nói.
Theo ông Liêm, vụ vừa qua do mới làm quen với giống mới, một số diện tích trồng ở vùng đất trũng bị ảnh hưởng bởi úng nước; thời điểm thu hoạch gặp mưa bão gió cũng tác động đến chất lượng củ. Tuy nhiên, năng suất vẫn đạt hơn 30 tấn/ha. “Củ mì to, chắc, khả năng tích bột tốt” - ông Liêm cho biết.
Không chỉ ở Ia Rsai, tại xã Ia Hiao, nhiều hộ dân cũng đang thử nghiệm các giống mì mới. Trước đây, ông Đỗ Văn Chuyên (thôn Thống Nhất, xã Ia Hiao) trồng 10-20 ha mì mỗi năm.
Do giá mì biến động, chi phí đầu tư tăng, ông đã giảm diện tích, chuyển một phần đất sang trồng lúa, thuốc lá và một số cây trồng khác để ổn định thu nhập.
Hiện gia đình ông duy trì khoảng 3 ha mì, trong đó có 1,5 ha trồng thử nghiệm giống HL-RS15, còn lại vẫn sử dụng giống KM94. Trước đây, ông chủ yếu sử dụng các giống HN1, HN5, KM94. Trong đó, HN1, HN5 có khả năng kháng bệnh khảm lá tốt nhưng hàm lượng tinh bột chưa cao nên hiệu quả kinh tế chưa như kỳ vọng.
“Vụ vừa rồi, diện tích trồng giống HL-RS15 sinh trưởng tốt, chưa thấy xuất hiện bệnh khảm lá. Cây phát triển khỏe, củ nhiều. Tuy nhiên, do mới trồng thử nghiệm nên chưa thể đánh giá chính xác năng suất và tỷ lệ tinh bột” - ông Chuyên nói.
Kết hợp giống, kỹ thuật và quản lý đồng ruộng
Theo ông Võ Ngọc Châu - Chủ tịch UBND xã Ia Rsai, cây mì hiện là một trong những cây trồng chủ lực của địa phương với diện tích hơn 4.000 ha. Những năm qua, bệnh khảm lá từng ảnh hưởng đến sản xuất, làm giảm năng suất và thu nhập của người dân.
Trước thực tế đó, xã tuyên truyền người dân sử dụng giống sạch bệnh, thay đổi tập quán sản xuất. “Giải pháp quan trọng nhất vẫn là quản lý nguồn giống. Nếu sử dụng hom giống đã mang mầm bệnh thì nguy cơ tái nhiễm rất cao. Vì vậy, địa phương khuyến cáo người dân chuyển sang các giống có khả năng chống chịu bệnh tốt như KM94, HN1, HN3, HL-RS15” - ông Châu cho hay.
Năm 2026, xã Ia Rsai triển khai mô hình sử dụng giống mì sạch bệnh HL-RS15 với diện tích gần 15 ha, hỗ trợ hơn 190 nghìn hom giống cho người dân tại các buôn Chư Jú, Pan và Enan. Mô hình nhằm giúp người dân tiếp cận nguồn giống mới, nâng cao tỷ lệ sử dụng giống sạch bệnh, hạn chế nguy cơ phát sinh bệnh khảm lá.
Xã Phú Thiện hiện có khoảng 2.000 ha mì. Trước đây, bệnh khảm lá từng ảnh hưởng lớn đến sản xuất nên xã tập trung vận động người dân sử dụng các giống có khả năng kháng bệnh như HN1, HN5, KM94 và một số giống mới.
Ông Mai Ngọc Quý - Trưởng Phòng Kinh tế xã - thông tin: “Hiện các giống mì có khả năng kháng bệnh chiếm trên 70% diện tích mì trên địa bàn. Những giống dễ nhiễm bệnh trước đây hầu như không còn dùng. Bên cạnh giống sạch bệnh, người dân cần chú trọng làm đất, bón vôi xử lý mầm bệnh, vệ sinh đồng ruộng, tiêu hủy cây bệnh và thực hiện luân canh cây trồng”.
Trong khi đó, tại xã Chư A Thai, bệnh khảm lá vẫn xuất hiện rải rác trên một số diện tích. Vụ Đông Xuân 2025-2026, toàn xã có khoảng 70-80 ha mì bị nhiễm bệnh, nhưng không hình thành vùng lớn. Theo ông Phạm Văn Quyến - Trưởng Phòng Kinh tế xã: Nguyên nhân một phần do một số hộ dân vẫn sử dụng hom giống cũ, trao đổi giống chưa qua kiểm soát; một số diện tích trồng trên đất cát sỏi nghèo dinh dưỡng, đầu tư chăm sóc hạn chế khiến cây giảm sức chống chịu.
Vì vậy, địa phương khuyến cáo người dân không sử dụng hom giống từ diện tích nhiễm bệnh; tăng cường kiểm tra đồng ruộng, xử lý cây bệnh, phòng trừ bọ phấn trắng - môi giới truyền bệnh; đồng thời sử dụng các giống mì có khả năng chống chịu tốt.
Từ thực tế sản xuất cho thấy, chuyển đổi sang các giống mì mới đang mở ra hướng đi tích cực trong phòng, chống bệnh khảm lá. Tuy nhiên, để cây mì phát triển ổn định, cần kết hợp đồng bộ giữa giống tốt, kỹ thuật canh tác, quản lý dịch hại và lựa chọn vùng đất phù hợp.
