Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu cà phê của Gia Lai lần đầu tiên vượt mốc 1,5 tỷ USD. Trong 7 tháng năm 2026, với 976,5 triệu USD, mặt hàng này chiếm 41,5% tổng kim ngạch xuất khẩu của tỉnh.
Hiện có 5 doanh nghiệp xuất khẩu cà phê chủ lực đưa sản phẩm đến hơn 60 quốc gia và vùng lãnh thổ. Với các doanh nghiệp này, EU vẫn là thị trường chiến lược, vì vậy, việc đáp ứng Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) trở thành điều kiện bắt buộc để giữ thị phần và nâng cao giá trị xuất khẩu.
Cuộc đua số hóa vùng nguyên liệu
Theo EUDR, từ cuối năm 2026, mọi lô cà phê nhập khẩu vào thị trường Liên minh châu Âu (EU) phải chứng minh được nguồn gốc hợp pháp, có thể truy xuất đến từng thửa đất sản xuất và đặc biệt không được hình thành trên diện tích rừng bị chuyển đổi sau mốc thời gian quy định là ngày 31-12-2020. Đây được xem là yêu cầu khắt khe nhất từ trước đến nay đối với chuỗi sản xuất và xuất khẩu cà phê.
Với hơn 100 nghìn ha cà phê, phần lớn do các hộ nông dân nhỏ lẻ canh tác, việc đáp ứng EUDR không hề đơn giản. Không chỉ phải chuẩn hóa vùng nguyên liệu, địa phương còn phải hoàn thiện hồ sơ đất đai, xây dựng cơ sở dữ liệu sản xuất và bảo đảm mọi khâu từ thu mua, chế biến đến xuất khẩu đều có thể truy xuất nguồn gốc.
Đây cũng là lý do để Gia Lai tập trung giải quyết 3 nhiệm vụ trọng tâm gồm: Số hóa vùng nguyên liệu, rà soát diện tích cà phê không chồng lấn đất rừng và xây dựng chuỗi thu mua minh bạch, có khả năng truy xuất từ nông hộ đến doanh nghiệp xuất khẩu.
Để chủ động thích ứng, UBND tỉnh đã thành lập Tổ công tác công tư về EUDR với sự tham gia của các sở, ngành, doanh nghiệp, HTX và các tổ chức quốc tế nhằm xây dựng chuỗi cà phê bền vững.
Cùng với việc rà soát hiện trạng rừng và xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng, nhiều chương trình đào tạo cũng được triển khai để giúp người dân nhanh chóng tiếp cận các yêu cầu mới của thị trường.
Trong chuỗi nhiệm vụ đó, Trung tâm Khuyến nông (Sở Nông nghiệp và Môi trường) được giao làm đầu mối chuyển tải EUDR đến người sản xuất. Ngay từ đầu năm 2026, Trung tâm đã phối hợp với Dự án SAFE do Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức (GIZ) hỗ trợ triển khai đào tạo giảng viên nguồn về EUDR cho cán bộ kỹ thuật, doanh nghiệp và HTX. Từ lực lượng này, khoảng 105 lớp tập huấn tiếp tục được tổ chức tại các vùng cà phê trọng điểm.
Ông Huỳnh Việt Hùng - Giám đốc Trung tâm Khuyến nông - cho biết: “Trung tâm tập trung phổ biến các nội dung của EUDR; hướng dẫn nâng cao chất lượng sản phẩm, thực hiện truy xuất nguồn gốc bằng mã QR và dữ liệu định vị để chứng minh diện tích cà phê không hình thành từ việc phá rừng. Đến giữa tháng 7-2026, toàn tỉnh đã tổ chức 57 lớp tập huấn tại 33 xã trọng điểm với 1.710 lượt nông dân tham gia”.
Giữ rừng để giữ thị trường
EUDR không đơn thuần là một quy định thương mại mới mà còn là động lực để ngành cà phê Gia Lai chuyển từ sản xuất theo kinh nghiệm sang sản xuất minh bạch và có trách nhiệm.
Nếu như trước đây, chất lượng hạt cà phê là yếu tố quyết định sức cạnh tranh thì nay, mỗi lô hàng xuất khẩu vào thị trường EU còn phải chứng minh được “lý lịch” đầy đủ, từ vùng nguyên liệu, hiện trạng đất đai, nhật ký canh tác đến toàn bộ quá trình thu mua, chế biến.
Điều đó đồng nghĩa với việc bảo vệ rừng không còn là yêu cầu riêng của ngành lâm nghiệp mà đã trở thành điều kiện để duy trì thị trường xuất khẩu.
Bên cạnh công tác tuyên truyền và đào tạo, ngành Nông nghiệp tỉnh đang từng bước xây dựng vùng nguyên liệu cà phê phát triển theo hướng bền vững, gắn với bảo vệ tài nguyên rừng.
Cùng với đó, ngành Nông nghiệp đã hỗ trợ 360 hộ dân khoảng 40.000 cây cà phê giống và 17.800 cây trồng xen để xây dựng vùng nguyên liệu bền vững, nâng cao hiệu quả kinh tế trên cùng diện tích canh tác. Khi người dân có thể tăng thu nhập từ chính diện tích đất hiện có, việc giữ rừng sẽ trở thành lợi ích thiết thực.
Cùng với phát triển vùng nguyên liệu, Gia Lai đang đẩy mạnh liên kết chuỗi giá trị cà phê, xây dựng các vùng sản xuất đạt chuẩn xuất khẩu gắn với mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc.
Đến nay, toàn tỉnh đã được cấp 404 mã số vùng trồng với tổng diện tích hơn 12.259 ha và 53 mã số cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu. Đây là nền tảng quan trọng để đáp ứng những yêu cầu ngày càng khắt khe của các thị trường nhập khẩu, nhất là thị trường EU.
Ông Cao Thanh Thương - Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường - khẳng định: “Đáp ứng EUDR là nhiệm vụ trọng tâm của ngành nông nghiệp trong giai đoạn hiện nay.
Chúng tôi xác định phải đi trước một bước trong xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn, chuẩn hóa quy trình sản xuất, hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc và đồng hành cùng doanh nghiệp, HTX, người dân trong quá trình chuyển đổi. Đây không chỉ là yêu cầu để giữ thị trường EU mà còn là cơ hội để nâng tầm chuỗi giá trị cà phê Gia Lai theo các tiêu chuẩn quốc tế”.
