Vì vậy, việc đầu tư, hoàn thiện hạ tầng thủy lợi được xác định là một trong những giải pháp quan trọng để chủ động nguồn nước, mở rộng diện tích sản xuất, tạo nền tảng cho nông nghiệp phát triển bền vững.
Công trình xuống cấp, chưa phát huy hết năng lực tưới
Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy, bài toán thủy lợi ở khu vực phía Tây tỉnh không chỉ là thiếu công trình mà còn bởi tình trạng xuống cấp, hư hỏng và chưa phát huy hết năng lực tưới của những công trình đã được đầu tư.
Điển hình như công trình hồ chứa nước Ia Mlah (xã Phú Túc) có dung tích thiết kế 54 triệu m³, giữ vai trò nguồn cấp nước chủ lực cho khu vực huyện Krông Pa (cũ). Đến cuối tháng 7.2026, dung tích hồ đạt 29 triệu m³, cao hơn 13 triệu m³ so với cùng kỳ năm 2025, bảo đảm nước tưới cho khoảng 3.000 ha cây trồng. Tuy nhiên, sau các đợt mưa lũ liên tiếp cuối năm 2025, nhiều hạng mục kênh bị bồi lấp, sạt lở nghiêm trọng.
Chi nhánh Thủy lợi Krông Pa (thuộc Công ty TNHH một thành viên Khai thác công trình thủy lợi Gia Lai), đơn vị trực tiếp quản lý và vận hành công trình hồ chứa nước Ia Mlah, đã bố trí khoảng 6 tỷ đồng duy tu thường xuyên và hơn 400 triệu đồng sửa chữa cấp bách, song việc gia cố mới cơ bản đáp ứng yêu cầu trước mắt.
Ông Nguyễn Xuân Sang - Giám đốc Chi nhánh Thủy lợi Krông Pa, cho biết: Sau hơn 10 năm vận hành, nhiều hạng mục công trình đã xuống cấp, trong khi kinh phí bảo trì còn hạn chế; hệ thống kênh mương thường xuyên phải nạo vét sau bão lũ để bảo đảm cấp nước.
Nếu công trình lớn như hồ chứa nước Ia Mlah gặp khó về kinh phí bảo trì đồng bộ thì tại các trạm bơm quy mô nhỏ, tình trạng còn gay gắt hơn. Trạm bơm đầu mối Ia Rmok (xã Ia Dreh) được xây dựng từ năm 1998, thiết kế tưới cho 150 ha/vụ, phục vụ sản xuất của người dân buôn Gum Gốp và buôn Bhă Nga.
Tuy nhiên, năng lực tưới thực tế của công trình hiện chỉ còn gần 70 ha/vụ. Sau đợt mưa lũ cuối năm 2025, máy bơm và lưới điện hư hỏng nặng, trong khi nguồn lực địa phương chưa đủ để khắc phục căn cơ, đáp ứng nhu cầu tưới mùa khô.
Bà Võ Thúy Vân - Chủ tịch UBND xã Ia Dreh, trăn trở: Kinh phí xã đầu tư khắc phục sự cố máy bơm chỉ mang tính tạm thời, không thể đáp ứng nhu cầu tưới trong mùa khô. Địa phương mong được tỉnh hỗ trợ kinh phí để sửa chữa trạm bơm; đồng thời đề xuất được đầu tư Trạm bơm đầu mối buôn Ji (nay là buôn Ia Krông) cùng hệ thống kênh tưới và các hạng mục phụ trợ nhằm chủ động nguồn nước cho khoảng 200 ha đất nông nghiệp của người dân buôn Ia Krông và buôn Ia Hly.
Không chỉ những công trình cũ mà cả các công trình thủy lợi mới đầu tư xây dựng cũng đang đối diện nhiều khó khăn trong vận hành. Với hồ chứa nước Ia Mơr (xã Ia Mơ), công trình thủy lợi lớn nhất khu vực biên giới phía Tây tỉnh, dung tích thiết kế gần 178 triệu m³, mạng lưới kênh dẫn và kênh phân phối nước chưa hoàn thiện khiến nguồn nước chưa thể đến toàn bộ vùng quy hoạch. Điều này làm tăng chi phí sản xuất, đồng thời hạn chế khả năng thu hút DN đầu tư vào vùng tưới của công trình.
Tương tự, sau hơn 20 năm vận hành liên tục, công trình đại thủy nông Ayun Hạ đã xuất hiện hư hỏng, rò rỉ, sạt lở và bồi lấp cục bộ tại nhiều đoạn kênh chính, kênh nhánh. Hồ có dung tích 253 triệu m³, phục vụ tưới hơn 13.500 ha lúa và cây trồng nhưng hệ thống vẫn chưa phủ đủ toàn bộ diện tích thuộc vùng dự án mở rộng.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, tỷ lệ diện tích được tưới chủ động ở khu vực phía Tây tỉnh hiện chỉ đạt khoảng 8,94%. Phần lớn diện tích sản xuất nơi đây vẫn phụ thuộc vào nước mưa hoặc nước ngầm.
Đầu tư theo từng tiểu vùng
Để giải quyết căn cơ bài toán an ninh nguồn nước, Gia Lai đang xây dựng lộ trình đầu tư thủy lợi giai đoạn 2026 - 2030 theo hướng tập trung vào những khu vực có nhu cầu lớn và từng bước hoàn thiện mạng lưới theo các tiểu vùng.
Theo ông Vũ Ngọc An, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, toàn tỉnh hiện có hơn 737.800 ha đất sản xuất nông nghiệp, với 284 hồ chứa, 486 đập dâng và 272 trạm bơm. Riêng khu vực phía Tây tỉnh có 353 công trình nhưng mới tưới được 53.138 ha, đạt khoảng 70% công suất thiết kế; tỷ lệ tưới chủ động toàn vùng chỉ đạt 8,94%.
“Trong khi đó, nhu cầu nước tưới mùa khô tại những khu vực chưa có hệ thống thủy lợi lên tới 3,623 tỷ m³; tổng lượng nước thiếu hụt hằng năm của khu vực phía Tây ước khoảng hơn 1,234 tỷ m³, tập trung chủ yếu tại 22 xã thuộc các địa bàn Krông Pa, Chư Prông, Phú Thiện và Đức Cơ cũ”, ông An cho hay.
Trên cơ sở đó, tỉnh xác định lộ trình đầu tư cho 6 tiểu vùng phía Tây tỉnh. Tại vùng Nam - Bắc An Khê, tập trung khai thác nước xả hồ Ka Nak, đầu tư hệ thống thủy lợi Kbang - An Khê và hồ Djang. Vùng Thượng Ayun sẽ xây dựng mới các hồ chứa Ia Ke, Đăk Trau Dle và Suối Lơ.
Tại vùng Ayun Pa, tỉnh dự kiến nâng cấp hệ thống thủy lợi Ayun Hạ, bổ sung Trạm bơm Ea Sol, tăng thêm 12.700 ha diện tích tưới; đồng thời triển khai các dự án liên vùng như hồ Đăk Pi Hao, Đăk Pờ Tó và Ia Thul.
Vùng Krông Pa được định hướng ưu tiên xây dựng các hồ chứa lớn trên những sông, suối chính như Thượng Ea Ur, Ea Drê, Krông Năng, kết hợp chuyển đổi cơ cấu cây trồng chịu hạn. Với vùng Đông - Tây Pleiku, tỉnh sẽ cải tạo 42 công trình hiện có và đầu tư mới 46 công trình, củng cố nguồn nước cho các vùng chuyên canh cà phê.
Riêng vùng hồ Ia Mơr, tỉnh sẽ xây dựng 10 tuyến kênh nhánh với tổng chiều dài hơn 30 km; đồng thời triển khai dự án Ia Mơr giai đoạn 3, tạo nguồn nước tưới ổn định cho 4.728 ha đất nông nghiệp.
“Mục tiêu đến năm 2030, tăng thêm 41.174 ha diện tích canh tác được tưới chủ động ở khu vực phía Tây tỉnh, nâng tỷ lệ tưới chủ động lên 15,86%. Đây được kỳ vọng là bước cải thiện quan trọng về năng lực chủ động nguồn nước, góp phần thực hiện mục tiêu giá trị sản xuất ngành trồng trọt toàn tỉnh đạt 40.265 tỷ đồng vào năm 2030”, ông Vũ Ngọc An nhấn mạnh.
