Từ nền tảng ấy, xã Ia Mơ đang hướng đến xây dựng vùng nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao quy mô lớn, gắn phát triển kinh tế với sắp xếp dân cư và củng cố quốc phòng - an ninh.
Nguồn nước mở đường cho sản xuất nông nghiệp
Ia Mơ là xã biên giới có diện tích tự nhiên khoảng 43.500 ha, dân số hơn 3.600 người, phần lớn là đồng bào Jrai. Mặc dù sở hữu quỹ đất rộng nhưng sản xuất nông nghiệp của địa phương trong nhiều năm vẫn mang tính nhỏ lẻ, phụ thuộc nhiều vào thời tiết.
Trước đây, người dân chủ yếu làm lúa rẫy, trồng mì, điều và chăn nuôi bò. Mỗi khi nắng hạn kéo dài, đồng ruộng khô cháy, cây trồng giảm năng suất, gia súc thiếu nước và thức ăn. Không ít hộ dân thường xuyên đối mặt với tình trạng thiếu ăn vào thời điểm giáp hạt.
Gia đình bà Rơ Mah Bep (làng Hnap) có 6 sào đất. Khi chưa có công trình thủy lợi, khu đất này chỉ trồng được một vụ lúa bấp bênh hoặc một số cây truyền thống có giá trị thấp.
“Ngày trước làm nông chỉ biết phụ thuộc vào thời tiết. Năm nào ít mưa thì ruộng khô, cây héo, bò thiếu nước uống. Có làm nhiều cũng chưa chắc đủ lúa cho gia đình” - bà Bep nhớ lại.
Bước ngoặt đến khi hồ chứa nước Ia Mơr cùng các tuyến kênh dẫn từng bước được đưa vào khai thác. Dòng nước từ lòng hồ theo hệ thống kênh mương về tận chân ruộng, tạo điều kiện để người dân thâm canh, tăng vụ và chuyển đổi cơ cấu cây trồng.
Công trình thủy lợi Ia Mơr được khởi công năm 2005, có dung tích hữu ích 177,8 triệu m³, diện tích mặt nước khoảng 2.800 ha. Theo thiết kế, công trình tưới cho khoảng 4.000 ha đất sản xuất của tỉnh Đắk Lắk và 8.500 ha thuộc tỉnh Gia Lai, đồng thời cung cấp nước sinh hoạt cho người dân trong vùng.
Nhờ nguồn nước ổn định, diện tích sản xuất của Ia Mơ tăng nhanh. Tính đến đầu năm 2026, tổng diện tích gieo trồng của xã đạt khoảng 3.050 ha. Cơ cấu cây trồng ngày càng đa dạng hơn với lúa nước, mì, điều, mía, dưa hấu, bí đỏ và các loại rau đậu.
Nhiều khu vực trước đây chỉ sản xuất một vụ lúa phụ thuộc nước trời nay đã hình thành cánh đồng lúa nước hai vụ. Riêng vụ Đông Xuân năm 2026, toàn xã gieo trồng 285 ha lúa, năng suất bình quân đạt 5 tấn/ha, sản lượng khoảng 1.425 tấn.
Ông Siu Chuyên (làng Hnap) cho biết: “Khi nước về tận ruộng, bà con không chỉ làm được hai vụ lúa mà còn trồng thêm rau màu. Các bãi cỏ ven đồng, ven suối xanh trở lại, tạo nguồn thức ăn và nước uống cho đàn gia súc”.
Trước đây, gia đình anh Vi Văn Phúc (làng Klah) thuộc diện khó khăn, nguồn sống chủ yếu dựa vào 3 sào lúa một vụ. Từ khi có nước tưới, gia đình anh đưa giống mới vào sản xuất, tăng đầu tư thâm canh và áp dụng kỹ thuật chăm sóc.
“Từ ngày có kênh thủy lợi, cây lúa phát triển tốt, năng suất cao hơn. Người dân trong làng có thêm điều kiện mở rộng sản xuất nên cuộc sống cũng dần ổn định” - anh Phúc chia sẻ.
Tuy vậy, để phát huy hiệu quả nguồn nước, địa phương vẫn cần tiếp tục đầu tư hoàn thiện hệ thống kênh mương, giao thông nội đồng; đồng thời tổ chức lại sản xuất, chuyển từ nhỏ lẻ sang liên kết tập trung, gắn với chế biến và tiêu thụ sản phẩm.
Hướng đến vùng nông nghiệp công nghệ cao
Từ những đổi thay trên đồng ruộng, Ia Mơ đang đứng trước cơ hội hình thành vùng sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao quy mô lớn.
Tháng 7-2026, UBND tỉnh Gia Lai đã có tờ trình gửi Thủ tướng Chính phủ và Bộ Nông nghiệp và Môi trường xin chủ trương lập dự án phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao tập trung, gắn với sắp xếp, ổn định dân cư và bảo đảm quốc phòng - an ninh vùng biên giới Ia Mơ.
Theo định hướng, dự án dự kiến khai thác khoảng 32.000 ha đất để phát triển các vùng sản xuất nông - lâm nghiệp, chăn nuôi, dược liệu và du lịch sinh thái ứng dụng công nghệ cao. Mục tiêu là nâng cao giá trị sử dụng đất, tạo việc làm, tăng thu nhập và từng bước thay đổi phương thức sản xuất của người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ.
Không chỉ tạo động lực phát triển kinh tế, dự án còn hướng đến ổn định dân cư, hạn chế tình trạng di dân tự do và phá rừng làm nương rẫy; đồng thời góp phần phát triển kinh tế biên mậu, bảo đảm an ninh lương thực và củng cố thế trận quốc phòng - an ninh trên địa bàn chiến lược.
Theo ông Trần Quyết Thắng - Chủ tịch UBND xã Ia Mơ, định hướng phát triển nông nghiệp công nghệ cao đã thu hút sự quan tâm của một số doanh nghiệp. Nếu được triển khai đồng bộ, dự án sẽ giải quyết việc làm cho người lao động, giúp người dân tiếp cận quy trình sản xuất hiện đại và từng bước thay đổi tập quán canh tác.
“Nông nghiệp công nghệ cao không chỉ tạo việc làm mà còn góp phần nâng cao trình độ sản xuất, thay đổi nhận thức của đồng bào dân tộc thiểu số và tạo động lực phát triển lâu dài cho địa phương” - ông Thắng nhận định.
Già làng Rơ Lan Hlết (làng Klah) cũng kỳ vọng dự án sẽ mở ra hướng sinh kế mới cho người dân. Theo già Hlết, sản xuất nhỏ lẻ chỉ giúp bà con bảo đảm cuộc sống trước mắt; khi khoa học kỹ thuật được đưa vào đồng ruộng và năng suất, chất lượng nông sản sẽ được nâng lên, thanh niên trong làng cũng có thêm cơ hội việc làm.
Theo đề xuất, giai đoạn 2026-2027 sẽ ưu tiên khảo sát khoảng 14.420 ha để đầu tư hạ tầng giao thông, kênh mương và xây dựng các khu sản xuất nông nghiệp công nghệ cao. Trong đó có vùng cây ăn quả, cây ngắn ngày; khu chăn nuôi tập trung; vùng lâm nghiệp bền vững kết hợp trồng dược liệu dưới tán rừng và khu du lịch sinh thái gắn với cảnh quan lòng hồ Ia Mơr.
Cùng với đó là các dự án cải tạo lòng hồ, nâng khả năng trữ nước; phát triển nuôi trồng thủy sản kết hợp du lịch sinh thái; khoanh nuôi, bảo vệ rừng; xây dựng hệ thống cấp nước tưới và cụm công nghiệp phục vụ chế biến, bảo quản nông sản.
Giai đoạn 2028-2030, địa phương định hướng tiếp tục mở rộng các vùng nông - lâm nghiệp kết hợp chăn nuôi tập trung, vùng cây ăn quả gắn với du lịch sinh thái, khu dân cư cùng các công trình thương mại, dịch vụ và hạ tầng phụ trợ.
Nếu được phê duyệt, dự án đã mở ra tầm nhìn phát triển dài hạn cho vùng biên Ia Mơ. Khi nguồn nước, quỹ đất và hạ tầng từng bước được khai thác đồng bộ, địa phương có cơ hội hình thành vùng sản xuất hàng hóa quy mô lớn, tạo thêm việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân và xây dựng khu vực biên giới ngày càng ổn định, phát triển bền vững.
