Một cuộc gọi từ số lạ, người bên kia đọc đúng họ tên, địa chỉ, thậm chí biết nơi làm việc của người nhận. Sau vài câu thông báo về “vụ án”, “khoản nợ” hoặc “hồ sơ cần xác minh”, họ yêu cầu chuyển tiền ngay để tránh bị xử lý.
Kịch bản ấy không còn xa lạ, nhưng vẫn khiến nhiều người mất tiền bởi kẻ gian không chỉ đánh cắp thông tin. Chúng còn tạo áp lực, gây hoang mang và buộc nạn nhân phải hành động trước khi kịp kiểm chứng.
Ngày 06/08 hằng năm được chọn là Ngày An ninh mạng Việt Nam. Trong bối cảnh phần lớn hoạt động ngân hàng, mua sắm, làm thủ tục và giao tiếp đã chuyển lên môi trường số, an ninh mạng không còn là câu chuyện riêng của các kỹ sư công nghệ. Đó còn là khả năng bảo vệ tài khoản, dữ liệu cá nhân và tiền của mỗi người.
Vì sao ngày 06/08 là Ngày An ninh mạng Việt Nam?
Theo Quyết định số 1013/QĐ-TTg do Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 20/09/2024, ngày 06/08 hằng năm là Ngày An ninh mạng Việt Nam. Việc tổ chức ngày này nhằm thúc đẩy triển khai các nhiệm vụ về an ninh mạng quốc gia, nâng cao nhận thức của xã hội và huy động sự tham gia của các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp cùng người dân.
Quyết định cũng giao Bộ Công an chủ trì xây dựng kế hoạch triển khai; các bộ, ngành, địa phương, hiệp hội và cơ quan báo chí tổ chức những hoạt động phù hợp nhằm đưa kiến thức an ninh mạng đến gần hơn với cộng đồng.
Điều đáng chú ý là mục tiêu của Ngày An ninh mạng Việt Nam không dừng ở việc tuyên truyền về virus máy tính hoặc bảo vệ hệ thống lớn. Trong đời sống thường ngày, an ninh mạng bắt đầu từ những hành động rất nhỏ: không đọc mã OTP cho người khác, không cài ứng dụng từ đường dẫn lạ và không chuyển tiền chỉ vì một cuộc gọi đang thúc giục.
“Giao dịch tài chính” tăng tìm kiếm, nhu cầu cảnh báo đang rõ hơn
Theo dữ liệu Google Trends được theo dõi trong sáng 06/08/2026, cụm “giao dịch tài chính” vượt ngưỡng 10.000 lượt tìm kiếm và tăng khoảng 1.000%. Đây là tín hiệu cho thấy nhu cầu thông tin liên quan đến chuyển tiền, ngân hàng và an toàn tài chính đang tăng cao. Tuy nhiên, Google Trends có thể gộp nhiều truy vấn liên quan, nên chưa đủ cơ sở khẳng định Ngày An ninh mạng Việt Nam là nguyên nhân duy nhất tạo ra mức tăng này.
Dù nguyên nhân tìm kiếm có thể phân tán, các cảnh báo gần đây cho thấy tội phạm mạng vẫn liên tục thay đổi kịch bản.
Ngày 06/08, cơ quan công an cảnh báo thủ đoạn giả danh cán bộ Công an hoặc cơ quan nhà nước để đặt mua hàng với số lượng lớn. Khi cơ sở kinh doanh không có sẵn hàng, người gọi giới thiệu một “nhà cung cấp quen”, thúc giục chuyển tiền đặt cọc rồi chiếm đoạt. Kịch bản được phân vai giữa người giả danh cán bộ và người đóng vai doanh nghiệp cung ứng, khiến giao dịch có vẻ hợp pháp.
Một thủ đoạn khác là giả danh Công an, Viện kiểm sát hoặc Tòa án, thông báo nạn nhân liên quan vụ án rồi yêu cầu chuyển tiền để “phục vụ điều tra” hoặc “chứng minh vô tội”. Trong một vụ việc tại Hà Tĩnh, người phụ nữ suýt chuyển 1,2 tỷ đồng sau khi liên tục bị đe dọa và gây áp lực qua điện thoại.
Các vụ việc cho thấy kẻ gian không nhất thiết phải thuyết phục nạn nhân tin hoàn toàn. Chúng chỉ cần khiến người nghe sợ hãi, mất bình tĩnh và làm theo hướng dẫn trong một khoảng thời gian ngắn.
Biết đúng thông tin cá nhân chưa có nghĩa người gọi là cán bộ thật
Nhiều nạn nhân tin người gọi vì đối tượng biết đúng tên, số điện thoại, nơi ở hoặc công việc. Tuy nhiên, những dữ liệu này có thể bị thu thập từ mạng xã hội, tài khoản mua sắm, hồ sơ từng đăng công khai hoặc các nguồn dữ liệu đã bị lộ.
Một số đối tượng còn dùng hình ảnh, văn bản có con dấu, tài khoản mạng xã hội mang tên cơ quan nhà nước hoặc cuộc gọi video để tăng độ tin cậy. Công nghệ trí tuệ nhân tạo cũng có thể được sử dụng để giả giọng nói, khuôn mặt của người thân hoặc cán bộ cơ quan chức năng. Vì vậy, việc nghe thấy giọng quen hoặc nhìn thấy hình ảnh qua màn hình không còn đủ để xác nhận danh tính.
Nguyên tắc quan trọng nhất là kiểm chứng qua một kênh độc lập. Người nhận cuộc gọi không nên gọi lại số do đối tượng cung cấp, không truy cập đường dẫn trong tin nhắn và không liên hệ với “cán bộ phụ trách” theo số điện thoại được gửi kèm.
Thay vào đó, cần tự tìm số điện thoại công khai của cơ quan, đến trực tiếp trụ sở hoặc hỏi người thân trước khi thực hiện bất kỳ giao dịch nào.
Sáu dấu hiệu cần dừng giao dịch ngay
Một yêu cầu chuyển tiền có nguy cơ lừa đảo cao khi xuất hiện một hoặc nhiều dấu hiệu sau:
Thứ nhất, người gọi tạo tình huống khẩn cấp. Họ yêu cầu xử lý trong vài phút, không cho nạn nhân có thời gian hỏi người khác.
Thứ hai, người gọi đe dọa hậu quả nghiêm trọng. Nạn nhân có thể bị thông báo sẽ bị bắt, khóa tài khoản, cắt điện, hủy hồ sơ hoặc xử phạt nếu không làm theo.
Thứ ba, đối tượng yêu cầu giữ bí mật. Nạn nhân bị yêu cầu không nói với người thân, ngân hàng hoặc công an địa phương vì “vụ án đang được bảo mật”.
Thứ tư, tiền phải được chuyển đến tài khoản lạ. Tài khoản có thể mang tên cá nhân hoặc được đặt tên gần giống một cơ quan để tạo cảm giác tin cậy.
Thứ năm, người gọi yêu cầu cung cấp mã OTP, mật khẩu hoặc chia sẻ màn hình. Ngân hàng Nhà nước khuyến cáo khách hàng không cung cấp tên đăng nhập, mật khẩu ngân hàng trực tuyến hay mã OTP cho bất kỳ ai, kể cả người tự xưng là nhân viên ngân hàng.
Thứ sáu, người dùng được hướng dẫn cài ứng dụng từ đường dẫn bên ngoài. Ứng dụng độc hại có thể xin quyền đọc tin nhắn, điều khiển thiết bị hoặc ghi lại thao tác đăng nhập ngân hàng. Bộ Công an khuyến cáo không truy cập đường dẫn lạ, không cài ứng dụng không rõ nguồn gốc và không cấp quyền truy cập thiết bị cho người khác.
Chỉ cần xuất hiện một dấu hiệu bất thường, người dùng nên dừng cuộc gọi, khóa màn hình và kiểm chứng trước khi tiếp tục.
Quy tắc “dừng 5 phút” trước khi chuyển tiền
Trong các vụ lừa đảo, tốc độ thường có lợi cho kẻ gian. Ngược lại, việc kéo dài thời gian kiểm chứng sẽ giúp nạn nhân thoát khỏi trạng thái hoảng loạn.
Trước một yêu cầu chuyển tiền bất thường, người dân có thể thực hiện quy trình gồm năm bước:
Dừng cuộc gọi. Không tranh luận, không tiếp tục làm theo hướng dẫn và không lo việc ngắt máy sẽ khiến mình “vi phạm”.
Gọi người thân. Một người đứng ngoài tình huống thường nhận ra dấu hiệu bất thường nhanh hơn.
Xác minh độc lập. Tự tìm số điện thoại chính thức của cơ quan, ngân hàng hoặc doanh nghiệp được nhắc đến.
Kiểm tra người nhận tiền. Đối chiếu tên chủ tài khoản, nội dung giao dịch và lý do phải chuyển. Không chuyển tiền vào tài khoản lạ chỉ vì tên tài khoản có cụm từ gần giống cơ quan nhà nước.
Chỉ giao dịch khi đã rõ ba yếu tố: người yêu cầu là ai, tiền được chuyển cho đơn vị nào và căn cứ pháp lý hoặc hợp đồng của khoản thanh toán nằm ở đâu.
Cơ quan Công an khẳng định không yêu cầu người dân chuyển tiền qua điện thoại để phục vụ điều tra. Người dân cũng không được yêu cầu cung cấp mã OTP, mật khẩu ngân hàng hoặc cài ứng dụng lạ để “hỗ trợ xác minh”.
Đã chuyển tiền, cần làm gì ngay?
Khi phát hiện có dấu hiệu bị lừa, thời gian xử lý rất quan trọng.
Việc đầu tiên là liên hệ ngay với ngân hàng nơi chuyển tiền qua tổng đài hoặc điểm giao dịch chính thức, thông báo giao dịch nghi vấn và đề nghị hướng dẫn biện pháp khẩn cấp. Người dùng nên khóa dịch vụ ngân hàng điện tử nếu đã cung cấp mật khẩu, mã OTP, chia sẻ màn hình hoặc cài ứng dụng theo hướng dẫn của người lạ.
Tiếp đó, cần lưu lại toàn bộ chứng cứ gồm số điện thoại, tài khoản mạng xã hội, đường dẫn, mã QR, nội dung trao đổi, bản ghi âm, ảnh chụp màn hình, số tài khoản nhận tiền và mã giao dịch.
Người bị hại cần trình báo cơ quan Công an gần nhất càng sớm càng tốt. Cơ quan chức năng khuyến cáo người dân không xóa tin nhắn hoặc tự thương lượng với đối tượng, bởi các dữ liệu này có thể hỗ trợ việc xác minh dòng tiền và điều tra.
Nếu đã cài một ứng dụng không rõ nguồn gốc, người dùng không nên tiếp tục đăng nhập ngân hàng trên thiết bị đó. Cần ngắt kết nối mạng, liên hệ ngân hàng từ một thiết bị an toàn và nhờ người có chuyên môn kiểm tra trước khi sử dụng lại.
An ninh mạng không thể chỉ trông chờ vào người dùng
Việc yêu cầu mỗi cá nhân tự cảnh giác là cần thiết nhưng chưa đủ. Các ngân hàng, nền tảng số, doanh nghiệp viễn thông và cơ quan quản lý cần chủ động phát hiện giao dịch bất thường, cảnh báo tài khoản nhận tiền có dấu hiệu rủi ro và tạo kênh hỗ trợ dễ tiếp cận.
Ngân hàng Nhà nước đã yêu cầu các tổ chức tín dụng triển khai biện pháp xác thực theo mức độ rủi ro, đồng thời giám sát các dấu hiệu bất thường như thời gian, vị trí, tần suất và giá trị giao dịch.
Với cơ quan nhà nước, các thông báo, số điện thoại và phương thức làm việc cần được công khai rõ ràng để người dân có địa chỉ kiểm chứng. Doanh nghiệp cũng cần xây dựng quy trình xác nhận hai bước đối với đơn hàng lớn, thay đổi tài khoản thanh toán hoặc yêu cầu chuyển tiền gấp.
Trong gia đình, người trẻ có thể giúp cha mẹ, ông bà thiết lập một nguyên tắc đơn giản: mọi khoản chuyển tiền bất thường đều phải được hỏi lại ít nhất một người thân.
Ngày An ninh mạng Việt Nam vì thế không chỉ là dịp nói về những cuộc tấn công quy mô lớn. Ý nghĩa gần gũi nhất của ngày 06/08 nằm ở việc mỗi người hình thành thêm một thói quen an toàn: không để nỗi sợ, lòng tham hay sự vội vàng quyết định thay mình.
Đôi khi, chỉ cần dừng lại vài phút trước nút “xác nhận chuyển tiền”, một người có thể giữ được khoản tích lũy của nhiều năm.
