“Báu vật” giữa trùng khơi
Trong chính điện khói hương tỏa nhẹ tại Lăng Ông Nam Hải vạn đầm Nhơn Châu nằm ở thôn Tây, ông Nguyễn Văn Hạnh-trưởng vạn đầm Nhơn Châu, cùng các vị bồi tế cẩn thận mở chiếc hộp gỗ lưu giữ hai đạo sắc phong được dân làng xem như vật thiêng của đảo.
Hai sắc phong đã ngả màu thời gian, có một sắc phong bị cháy xém phần trên nhưng nội dung viết bằng chữ Hán vẫn còn đọc được. Đó là sắc phong Thủy Long Cung nương nương tôn thần và Đại Càn quốc gia Nam Hải tôn thần, được vua Bảo Đại triều Nguyễn ban vào năm thứ 8 (năm 1933).
Ông Hạnh cho biết: “Người dân trên đảo coi sắc phong như bảo vật vô giá. Dù mưa bão hay thời chiến, ông cha chúng tôi cũng tìm cách bảo vệ. Đến thế hệ chúng tôi vẫn nâng niu, bảo vệ cẩn thận như giữ lại hồn cốt văn hóa mà thế hệ đi trước trao truyền lại”.
Theo các bậc cao niên trên đảo, từ nhiều đời nay, cư dân Nhơn Châu sống dựa vào biển nên tín ngưỡng thờ cá Ông (thần Nam Hải) và các vị thủy thần đã trở thành chỗ dựa tinh thần quan trọng. Mỗi khi tàu thuyền ra khơi, ngư dân đều đến lăng, đình, miếu, dinh thắp hương cầu mong quốc thái dân an, biển được mùa bội thu.
Cũng giống những làng biển khác ở tỉnh Gia Lai, tại xã đảo Nhơn Châu, Lăng Ông Nam Hải không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là điểm kết nối cộng đồng. Mỗi mùa lễ cúng, ngư dân tập trung đông đủ, cùng dâng lễ vật, cầu cho biển yên sóng lặng. Những nghi thức truyền đời ấy giúp cư dân đảo thêm đoàn kết, gắn bó với biển.
Cách Lăng Ông Nam Hải không xa, đình làng Nhơn Châu ở thôn Trung cũng đang lưu giữ hai đạo sắc phong quý khác gồm sắc phong Thành Hoàng bản cảnh và Chúa Ngọc nương nương, đều được vua Bảo Đại ban vào năm thứ 8 (năm 1933).
Bên chén trà nóng mời khách trong chánh điện ngôi đình, ông Nguyễn Văn Bi-trưởng ban quản lý đình làng Nhơn Châu cho biết, đình làng từ lâu là nơi diễn ra các lễ thức cộng đồng quan trọng.
“Sắc phong là minh chứng cho lịch sử gắn với tín ngưỡng tâm linh của cư dân địa phương. Người dân quý lắm, bởi đó không chỉ là sắc phong của triều đình mà còn là sự ghi nhận vùng đất này đã có cộng đồng cư dân sinh sống ổn định từ lâu đời”-ông Bi chia sẻ.
Dấu tích văn hóa biển đảo
Không chỉ mang giá trị lịch sử, các sắc phong lưu giữ trên đảo Nhơn Châu còn phản ánh đời sống tín ngưỡng đặc trưng của cư dân miền biển miền Trung nói chung, tỉnh Gia Lai nói riêng. Trong đó, tín ngưỡng thờ thần Nam Hải, thờ nữ thần hay thành hoàng đều gắn với khát vọng được che chở trước thiên nhiên khắc nghiệt.
Nhà nghiên cứu Hán Nôm-TS Võ Minh Hải (Trường Đại học Quy Nhơn) nhận định: “Điều đáng quý là ở một xã đảo xa đất liền như Nhơn Châu, các sắc phong vẫn còn được bảo tồn khá nguyên vẹn. Điều đó cho thấy ý thức gìn giữ di sản của cộng đồng rất bền chặt”.
Theo TS Võ Minh Hải, sắc phong không chỉ có giá trị về mặt văn bản Hán Nôm mà còn là nguồn tư liệu giúp nghiên cứu lịch sử cư trú, tín ngưỡng và đời sống xã hội vùng biển Gia Lai. Đặc biệt, việc triều Nguyễn sắc phong cho các vị thần biển cho thấy từ xưa cư dân duyên hải đã có vị trí quan trọng trong đời sống kinh tế và bảo vệ chủ quyền biển đảo.
Ngày nay, cùng với sự phát triển du lịch biển đảo, nhiều du khách đến Nhơn Châu không chỉ để ngắm biển đẹp, cảnh quan thiên nhiên nguyên sơ, mà còn muốn tìm hiểu đời sống văn hóa bản địa. Những câu chuyện quanh Lăng Ông Nam Hải, đình làng và các sắc phong khiến hành trình khám phá đảo thêm chiều sâu.
Ông Dương Hiệp Hưng-Chủ tịch UBND xã Nhơn Châu cho biết, địa phương xác định phát triển du lịch phải đi đôi với bảo tồn bản sắc văn hóa địa phương. Các sắc phong, lễ hội truyền thống, tín ngưỡng dân gian hay các nghi thức sinh hoạt cộng đồng của cư dân Nhơn Châu đều cần được gìn giữ, phát huy đúng giá trị.
“Về lâu dài, xã sẽ đề xuất cấp có thẩm quyền xem xét xếp hạng di tích đối với Lăng Ông Nam Hải và đình làng Nhơn Châu, qua đó tôn vinh những giá trị lịch sử, văn hóa nơi đảo tiền tiêu, đồng thời tạo thêm động lực để bảo tồn và phát huy di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch bền vững”-ông Hưng cho biết.
Giữa đại dương mênh mông, những đạo sắc phong triều Nguyễn vẫn được người dân Nhơn Châu nâng niu qua nhiều thế hệ. Đó là minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của văn hóa biển Gia Lai-nơi cư dân duyên hải luôn hướng về biển bằng lòng biết ơn, niềm tin và sự gắn bó thiêng liêng.
Từ nội dung viết bằng chữ Hán trong các sắc phong của triều Nguyễn dưới thời vua Bảo Đại hiện được lưu giữ tại xã đảo Nhơn Châu, có thể biết được Nhơn Châu xưa là đơn vị hành chính có tên thôn Thanh Châu thuộc phủ Tuy Phước, tỉnh Bình Định (nay là xã Nhơn Châu, tỉnh Gia Lai).
Trong sách Đại Nam nhất thống chí (Quốc Sử quán triều Nguyễn) ghi chép: “Thanh Châu dữ (đảo Thanh Châu) ở phía nam huyện Tuy Phước, gối trên bờ biển, tục danh Cù Lao, làm trấn hải khẩu Thi Nại; đầu niên hiệu Gia Long thuộc đạo Phú Yên, niên hiệu Minh Mạng cải thuộc Bình Định”.
