Hơn 20 năm công tác tại Trung tâm Văn hóa tỉnh, anh lặng lẽ đứng sau nhiều chương trình nghệ thuật, góp phần gìn giữ và làm mới những thanh âm truyền thống qua các bản hòa âm, phối khí đậm bản sắc.
Lặng lẽ sau những giai điệu
Tiếng đàn tơ rưng vừa dứt, nhạc sĩ Trần Kim Vân - viên chức Phòng Nghiệp vụ Văn hóa (Trung tâm Văn hóa tỉnh) - khẽ ra hiệu cho dàn nhạc dừng lại. “Đoạn này thêm một nhịp nghỉ để tiếng đàn vang hơn”, anh trao đổi với nghệ nhân rồi cầm đôi dùi trống giữ nhịp cho cả dàn nhạc tập lại. Tiếng trống hòa cùng đàn bầu, đàn nhị, đàn kìm, sáo trúc và tơ rưng quyện vào nhau, tạo nên một lớp âm thanh chặt chẽ, giàu sắc thái.
Trong buổi tổng duyệt chương trình “Đại ngàn chạm biển xanh” của đoàn nghệ thuật quần chúng Trung tâm Văn hóa tỉnh, nhạc sĩ Trần Kim Vân vừa đảm nhiệm hòa âm, phối khí, chỉ huy dàn nhạc, vừa trực tiếp tham gia biểu diễn với vai trò nhạc công trống. Tỉ mỉ với từng bè nhạc, từng màu sắc âm thanh, anh cùng các nghệ sĩ, nghệ nhân của đoàn đã đưa chương trình nghệ thuật “Đại ngàn chạm biển xanh” đoạt HCB.
Cùng với đó, các tiết mục trong chương trình còn giành thêm 1 HCV, 2 HCB. Riêng nhạc sĩ Trần Kim Vân được Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện tặng giấy khen vì có nhiều đóng góp chuyên môn. Với anh, đó là một dấu mốc trên hành trình 30 năm miệt mài học hỏi, trải nghiệm, lắng nghe và dệt nên quê hương bằng những bản phối.
Sinh năm 1978 tại làng biển Nhơn Hải (nay thuộc phường Quy Nhơn Đông), Trần Kim Vân lớn lên giữa tiếng sóng và những câu hò của ngư dân miền duyên hải. Những thanh âm mộc mạc ấy đã nhen lên tình yêu âm nhạc truyền thống trong anh.
Năm 15 tuổi, anh bắt đầu theo học nhạc cụ dân tộc với NSƯT Phạm Ngọc Châu, nhạc công Đoàn tuồng Đào Tấn lúc bấy giờ (thuộc Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh). Sau này, anh học chuyên ngành organ (năm 1995-1998), rồi tiếp tục học lớp nhạc công dân ca bài chòi (năm 2016-2018) tại Trường Trung cấp Văn hóa - Nghệ thuật Bình Định và hoàn thành chương trình cử nhân Quản lý văn hóa tại Trường ĐH Văn hóa - Thể thao và Du lịch Thanh Hóa (năm 2022-2025).
Về công tác tại Trung tâm Văn hóa tỉnh từ năm 2005, cái tên “Vân Organ” dần trở nên quen thuộc trong giới văn nghệ quần chúng. Không chỉ sử dụng thành thạo nhiều nhạc cụ dân tộc và phương Tây, anh còn là người đứng sau phần âm nhạc của nhiều chương trình nghệ thuật lớn của tỉnh.
Đi tìm thanh âm của quê hương
Theo Trần Kim Vân, mỗi người phối khí đều có một thế mạnh riêng, còn anh lựa chọn chất liệu dân gian. “Lợi thế của tôi là được học nhạc cụ dân tộc trước rồi mới tiếp cận âm nhạc phương Tây. Kiến thức hòa thanh và phối khí hiện đại giúp tôi tìm cách đưa những làn điệu cổ đến gần công chúng hôm nay nhưng vẫn giữ được bản sắc” - anh Vân tâm sự.
Với anh, người phối khí không đơn thuần phân chia phần diễn tấu cho các nhạc cụ, mà là tổ chức màu sắc âm thanh, hòa thanh và tiết tấu để làm nổi bật tinh thần của tác phẩm. Muốn làm được điều đó phải hiểu không gian văn hóa đã sản sinh ra từng làn điệu, từng nhịp phách.
“Âm thanh điện tử có thể mô phỏng nhiều nhạc cụ, khi kết hợp trực tiếp với đàn bầu, đàn nhị, đàn kìm, sáo trúc... thì bản phối sẽ tạo được chiều sâu và sắc thái biểu cảm rất riêng của nhạc cụ truyền thống” - anh chia sẻ.
Có lẽ vì vậy, phần âm nhạc của “Đại ngàn chạm biển xanh” tạo được sự hài hòa giữa truyền thống và hiện đại. Người nghe vẫn cảm nhận hơi thở truyền thống của đại ngàn, của biển cả, của bài chòi, dân ca Nam Trung Bộ, kết nối và hòa quyện cùng những giai điệu dân gian Chăm H’roi, H’re trong một tổng thể đương đại mà vẫn rất gần gũi.
Điểm tôi đánh giá cao ở Trần Kim Vân là tinh thần yêu nghề và có nền tảng chuyên môn vững. Vân sử dụng thành thạo cả nhạc cụ truyền thống lẫn hiện đại, nắm bắt rất tốt công nghệ trong hòa âm, phối khí. Mỗi bản phối của anh đều biết cách dung hòa giữa cái mới và giá trị truyền thống, tạo màu sắc hiện đại nhưng vẫn giữ được hồn cốt của từng làn điệu, từng tiết mục. Chính sự cẩn trọng trong chuyên môn và tư duy sáng tạo ấy nên chúng tôi luôn yên tâm giao cho Vân đảm nhận phần âm nhạc của những chương trình nghệ thuật lớn do tỉnh giao nhiệm vụ”.
Nhạc sĩ Trần Kim Vân cho biết, với những bài dân ca Nam Trung Bộ như Lý thượng du, Lý con ngựa, tiếng đàn tơ rưng có thể hòa quyện tự nhiên cùng sáo, đàn nhị, đàn bầu, đàn kìm. Còn với dân ca Chăm H’roi, H’re, việc phối khí đòi hỏi lựa chọn quãng âm và nhạc cụ phù hợp, ví như đàn kìm chủ yếu đảm nhiệm phần đệm hợp âm để nâng đỡ giai điệu chính.
Những kinh nghiệm ấy được anh tích lũy qua nhiều năm làm nghề và hàng trăm bản hòa âm, phối khí do anh thực hiện trong nhiều chương trình nghệ thuật lớn. Năm 2023, anh giành HCV với tiết mục độc tấu đàn bầu Xa khơi tại hội thi Tuyên truyền lưu động toàn quốc về Biển và Hải đảo Việt Nam. Thành tích mới nhất tại hội diễn Đàn, hát dân ca 3 miền toàn quốc năm 2026 tiếp tục ghi nhận hành trình bền bỉ của nhạc sĩ Trần Kim Vân.
Người làm hòa âm, phối khí hiếm khi đứng ở vị trí trung tâm sân khấu. Họ lặng lẽ phía sau, chăm chút từng lớp âm thanh để những làn điệu dân gian tiếp tục ngân vang trong đời sống đương đại. Với nhạc sĩ Trần Kim Vân, đó cũng là cách anh gìn giữ và lan tỏa âm sắc quê hương qua từng bản phối.
