Nơi ký ức còn hiện hữu
Trong không gian trầm mặc của Bảo tàng tỉnh, những hiện vật kháng chiến nằm lặng lẽ sau lớp kính trưng bày. Ánh đèn hắt lên những tấm ảnh liệt sĩ, lá cờ đã phai màu, chiếc mũ tai bèo bạc màu theo năm tháng...
Mỗi hiện vật nhỏ bé trong phòng trưng bày, nhưng phía sau là cả một câu chuyện về lòng yêu nước, sự hy sinh và khát vọng độc lập của dân tộc.
Nhiều người dừng chân khá lâu trước những bức ảnh liệt sĩ, những tấm huân chương, chiếc áo, lá thư, hay kỷ vật của các mẹ Việt Nam anh hùng. Những vật dụng bình dị ấy không mang nhiều giá trị vật chất, nhưng chứa đựng những hy sinh lặng thầm của biết bao gia đình trong chiến tranh.
Chị Hoàng Yến, Trưởng Phòng Nghiệp vụ (Bảo tàng tỉnh), chia sẻ: “Điều quý nhất của mỗi hiện vật không chỉ nằm ở bản thân nó, mà còn ở câu chuyện đi cùng. Có gia đình sau hơn nửa thế kỷ mới quyết định trao tặng huân chương, giấy báo tử hay những lá thư cuối cùng của người thân gửi từ chiến trường. Mỗi lần tiếp nhận hiện vật cũng là lúc bảo tàng tiếp nhận thêm một phần ký ức của cha ông để gìn giữ và kể lại cho các thế hệ sau”.
Bảo tàng tỉnh hiện lưu giữ hơn 4.000 hiện vật, tài liệu, hình ảnh về các cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và bảo vệ Tổ quốc. Những kỷ vật ấy đã trở thành những “nhân chứng không lời” giúp người tham quan hình dung rõ hơn về một thời đạn bom khói lửa.
Nếu Bảo tàng tỉnh lưu giữ những hiện vật của chiến tranh thì Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh lại gìn giữ một kho tư liệu đặc biệt với hồ sơ, quyết định, thư từ, di vật và kỷ vật đã ngả màu theo thời gian.
Hiện tại, Trung tâm đang lưu giữ hơn 3.700 hồ sơ, di vật, kỷ vật kháng chiến; trong đó, có 2.393 hồ sơ cán bộ đi B. Mỗi tập hồ sơ là một lát cắt của lịch sử, ghi lại quê quán, đơn vị công tác, quá trình chiến đấu và cống hiến của những người đã đi qua chiến tranh.
Ở nơi này, ký ức chiến tranh không hiện diện bằng khẩu súng hay chiếc mũ, tấm áo, mà bằng từng trang giấy, con dấu, dòng chữ và chữ ký đã phai màu.
Ông Lâm Trường Định, Giám đốc Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh, cho biết: “Đơn vị không chỉ bảo quản tài liệu mà còn góp phần gìn giữ sợi dây kết nối giữa hiện tại với quá khứ. Ngoài công tác lưu trữ, chúng tôi còn tổ chức trưng bày hồ sơ, di vật, kỷ vật để phục vụ công chúng tham quan, tìm hiểu lịch sử, góp phần để những câu chuyện về chiến tranh không bị lãng quên theo thời gian”.
Để những câu chuyện được truyền kể
Khoảng cách giữa thế hệ sinh ra trong hòa bình với thế hệ đi qua chiến tranh đôi khi tưởng rất xa, nhưng lại được rút ngắn khi đứng trước một kỷ vật. Chiếc ba lô dù đã sờn cũ gợi lên những đêm hành quân trong mưa rừng; chiếc bi đông méo mó kể về sự khốc liệt của chiến trường; còn một lá thư ngắn ngủi lại chất chứa nỗi nhớ nhà và niềm tin vào ngày đất nước thống nhất.
Những hiện vật giản dị ấy giúp lịch sử trở nên gần gũi hơn, chạm đến cảm xúc của người xem theo cách mà sách vở khó có thể truyền tải.
Đó cũng là lý do nhiều năm qua, Bảo tàng tỉnh và Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh không ngừng vận động các tổ chức, cá nhân hiến tặng hiện vật, tài liệu kháng chiến.
Mỗi kỷ vật được trao lại không chỉ góp thêm một mảnh ghép của lịch sử, mà còn mở ra cơ hội để câu chuyện của những người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của dân tộc tiếp tục được kể bằng những chứng tích chân thực nhất.
Theo ông Bùi Tĩnh, Giám đốc Bảo tàng tỉnh, để phát huy giá trị của kho tư liệu quý, những năm gần đây Bảo tàng tỉnh thường xuyên đổi mới hình thức trưng bày, tổ chức các chương trình giáo dục lịch sử, trải nghiệm dành cho học sinh, sinh viên.
Thay vì chỉ nghe thuyết minh, các em được tiếp cận câu chuyện của từng hiện vật, tìm hiểu hoàn cảnh ra đời, hành trình lưu giữ và giá trị lịch sử của mỗi kỷ vật.
“Thời gian tới, đơn vị tiếp tục sưu tầm hiện vật kháng chiến ở khu vực phía Tây của tỉnh, đồng thời đẩy mạnh số hóa, gắn mã QR để phục vụ nhu cầu tìm hiểu của công chúng”, ông Tĩnh cho biết.
Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh cũng phát huy giá trị kho tư liệu đang quản lý thông qua việc rà soát, xác minh, cung cấp thông tin phục vụ người dân tìm kiếm hồ sơ người thân, đồng thời tổ chức trao trả nhiều hồ sơ, tài liệu và kỷ vật cho các gia đình.
Ông Lâm Trường Định chia sẻ: “Có những buổi trao trả hồ sơ cán bộ đi B diễn ra lặng lẽ nhưng đầy xúc động. Chỉ vài trang giấy đã ngả màu theo thời gian cũng đủ làm sống dậy cả một phần ký ức của gia đình. Nhân kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, đơn vị tiếp tục tổ chức trao trả hồ sơ cán bộ đi B cho thân nhân, góp phần đưa những tư liệu quý trở về đúng nơi thuộc về chúng”.
* * *
Tháng Bảy tri ân, những nén hương vẫn được thắp lên ở các nghĩa trang liệt sĩ. Trong không gian lặng yên của Bảo tàng tỉnh và Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh, những kỷ vật chiến tranh vẫn bền bỉ kể chuyện bằng chính sự hiện diện của mình.
Gìn giữ những kỷ vật ấy cũng chính là gìn giữ ký ức dân tộc, để lịch sử không chỉ nằm trên những trang sách mà còn tiếp tục sống trong nhận thức, tình cảm và trách nhiệm của mỗi người hôm nay.
