Cần làm rõ quy định về kiểm định hải quan và quản lý hàng hóa thương mại điện tử
Tham gia thảo luận, đại biểu (ĐB) Nguyễn Thị Mai Phương cho rằng các chính sách được đề xuất trong dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan đều là những chính sách lớn, có tác động trực tiếp đến hoạt động thông quan hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu. Tuy nhiên, theo ĐB Phương, hồ sơ dự án luật và báo cáo thẩm tra chưa làm rõ cơ sở, lập luận đối với một số chính sách mới.
ĐB Phương thống nhất với quy định mới cho phép cơ quan hải quan tạm dừng làm thủ tục đối với hàng hóa bị nghi ngờ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Theo đại biểu, đây là quy định cần thiết nhằm đáp ứng các cam kết quốc tế và ngăn chặn tình trạng hàng hóa giả mạo vi phạm sở hữu trí tuệ.
Tuy nhiên, việc xác định hàng hóa có xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ là vấn đề phức tạp, đòi hỏi có sự tham gia của cơ quan chuyên môn và có thể kéo dài thời gian tạm dừng thông quan. Trong trường hợp cơ quan hải quan áp dụng biện pháp tạm dừng nhưng kết quả xác định hàng hóa không vi phạm thì sẽ phát sinh trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Vì vậy, ĐB Phương đề nghị Ban soạn thảo rà soát, bổ sung quy định về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong trường hợp cơ quan hải quan áp dụng biện pháp tạm dừng không đúng, đồng thời bảo đảm sự thống nhất với Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.
Về quy định bổ sung khái niệm “kiểm định hải quan”, ĐB Phương cho biết dự thảo xác định đây là việc cơ quan hải quan sử dụng phương tiện, trang thiết bị kỹ thuật, ứng dụng công nghệ thông tin và các biện pháp khác để kiểm tra, đánh giá các chỉ tiêu kỹ thuật của hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu nhằm phục vụ phân loại hàng hóa, thực hiện chính sách quản lý và các quy định của pháp luật.
ĐB Phương bày tỏ băn khoăn, nếu hiểu đúng theo khái niệm này thì cơ quan hải quan sẽ thực hiện việc kiểm tra nhà nước đối với hầu hết các loại hàng hóa xuất nhập khẩu. Trong khi đó, hiện nay nhiều bộ, ngành đã thực hiện chức năng kiểm tra chuyên ngành như Bộ Nông nghiệp và Môi trường thực hiện kiểm dịch động, thực vật; Bộ Khoa học và Công nghệ thực hiện kiểm tra chất lượng đối với một số nhóm hàng hóa...
Do đó, ĐB Phương đề nghị Ban soạn thảo làm rõ phạm vi, tính khả thi của quy định về kiểm định hải quan cũng như mối quan hệ giữa hoạt động kiểm định của cơ quan hải quan với hoạt động kiểm tra chuyên ngành của các bộ, ngành để tránh chồng chéo, trùng lặp trong thực thi.
Cùng mối quan tâm, ĐB Đinh Ngọc Quý cho rằng dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan cần làm rõ mục tiêu quản lý của quy định về “kiểm định hải quan”, tránh chồng chéo với các quy định hiện hành của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa.
Theo ĐB Quý, Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa đã quy định đầy đủ về hoạt động kiểm tra chất lượng hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu cũng như nguyên tắc phân loại quản lý chất lượng. Đặc biệt, đối với hàng hóa xuất khẩu, việc kiểm tra chỉ thực hiện khi có yêu cầu của nước nhập khẩu.
Vì vậy, Ban soạn thảo cần rà soát để xác định rõ khái niệm “kiểm định hải quan” có trùng lặp với hoạt động kiểm tra chất lượng hàng hóa hay không; đồng thời làm rõ phạm vi, mục tiêu của từng loại hình quản lý nhằm tránh phát sinh thêm thủ tục, gây phản ứng từ doanh nghiệp.
Bổ sung thẩm quyền xử lý của lực lượng chức năng trong phòng, chống buôn lậu qua biên giới
Tham gia thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan, ĐB Trần Minh Trọng đánh giá cao việc dự thảo luật đã thể chế hóa kịp thời, đúng đắn các chủ trương của Đảng về chuyển đổi số, hiện đại hóa và cải cách hành chính, đặc biệt là Nghị quyết số 57 -NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Theo ĐB Trọng, việc sửa đổi Luật Hải quan lần này phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp, góp phần tạo thuận lợi cho hoạt động thương mại, xuất nhập khẩu, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để tái thiết kế quy trình nghiệp vụ, xây dựng hệ thống thông tin hải quan đồng bộ, hướng tới mô hình hải quan số.
ĐB Trọng cũng đánh giá cao việc dự thảo luật kế thừa và hoàn thiện các quy định liên quan đến quốc phòng, an ninh. Tuy nhiên, từ thực tiễn công tác trong quân đội, đại biểu cho rằng quy định tại điểm 2 khoản 1 Điều 88 của Luật Hải quan năm 2014 còn bất cập. Theo quy định hiện hành, khi cơ quan, tổ chức, cá nhân phát hiện hành vi buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới trong phạm vi địa bàn hoạt động hải quan thì chỉ báo ngay cho cơ quan hải quan để kiểm tra, xử lý.
ĐB Trọng nhận định quy định này chưa phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của Bộ đội Biên phòng theo Luật Biên phòng Việt Nam, Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự, Bộ luật Hình sự và Luật Xử lý vi phạm hành chính. Đồng thời, việc chỉ thông báo mà không được xử lý ngay sẽ ảnh hưởng đến hiệu quả đấu tranh phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới.
Từ đó, ĐB Trọng đề nghị sửa đổi quy định theo hướng bỏ nội dung “báo ngay cho cơ quan hải quan để kiểm tra, xử lý”, thay bằng quy định: khi phát hiện hành vi buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới, cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền phải kịp thời xử lý theo đúng thẩm quyền và thông báo cho cơ quan hải quan để phối hợp xử lý theo chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn pháp luật quy định.
Theo ĐB Trọng, đề xuất này sẽ bảo đảm phù hợp với quy định của pháp luật và thực tiễn công tác đấu tranh phòng, chống buôn lậu. Khi phát hiện vi phạm, lực lượng chức năng, trong đó có Bộ đội Biên phòng, có thể chủ động xử lý theo thẩm quyền, tránh bỏ lọt hành vi vi phạm; sau đó, căn cứ tính chất vụ việc và thẩm quyền điều tra, có thể tiếp tục xử lý hoặc chuyển giao cho cơ quan hải quan theo quy định.
Cần hoàn thiện cơ chế quản lý, tạo thuận lợi cho thương mại điện tử
Tham gia thảo luận, ĐB Trần Kim Kha đề xuất nhiều nội dung nhằm bảo đảm tính minh bạch, thống nhất trong thực thi pháp luật, đồng thời tạo hành lang pháp lý phù hợp với sự phát triển của thương mại điện tử xuyên biên giới và quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực hải quan.
Theo đó, ĐB Kha cho rằng việc chuyển thẩm quyền quyết định miễn kiểm tra thực tế hàng hóa trong các trường hợp đặc biệt từ Thủ tướng Chính phủ sang thủ trưởng cơ quan hải quan nhưng không kèm theo tiêu chí, điều kiện cụ thể có thể dẫn đến việc áp dụng không thống nhất giữa các đơn vị, phát sinh cơ chế “xin - cho” và gây khó khăn cho công tác giám sát.
Do đó, ĐB Kha đề nghị sửa điểm c khoản 1 Điều 33 như sau: “Hàng hóa thuộc trường hợp đặc biệt khác theo quyết định của thủ trưởng cơ quan hải quan nơi xử lý hồ sơ hải quan trên cơ sở tiêu chí do Chính phủ quy định.
Quyết định miễn kiểm tra thực tế theo điểm này phải được lập thành văn bản, nêu rõ căn cứ, được cập nhật trên hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan và báo cáo Cục Hải quan. Cục Hải quan tổng hợp, công khai định kỳ hằng năm số lượng và lý do các trường hợp miễn kiểm tra thực tế theo quy định tại điểm này”.
Đối với quy định về thương mại điện tử xuyên biên giới, ĐB Kha nhận định, dự thảo đã bổ sung nhiều chủ thể mới phải thực hiện nghĩa vụ hải quan như chủ quản nền tảng thương mại điện tử, doanh nghiệp vận chuyển, doanh nghiệp kinh doanh cảng, kho bãi...
Tuy nhiên, Điều 2 của Luật Hải quan về đối tượng áp dụng chưa được sửa đổi, đặc biệt chưa có cơ chế điều chỉnh đối với các nền tảng thương mại điện tử nước ngoài không hiện diện tại Việt Nam. Điều này có thể khiến quy định khó thực thi, đồng thời tạo bất bình đẳng giữa doanh nghiệp trong nước và các nền tảng xuyên biên giới.
ĐB Kha đề nghị bổ sung quy định áp dụng đối với tổ chức, cá nhân nước ngoài cung cấp nền tảng thương mại điện tử, dịch vụ vận chuyển hoặc trung gian phục vụ hoạt động xuất nhập khẩu với Việt Nam; đồng thời quy định cơ chế đăng ký và ủy quyền đại diện tại Việt Nam để bảo đảm hiệu lực thi hành.
Liên quan đến thủ tục hải quan đối với hàng hóa giao dịch qua nền tảng thương mại điện tử, ĐB Kha cho rằng dự thảo đang áp dụng một quy trình chung cho mọi loại hàng hóa, chưa phân biệt theo trị giá, tần suất và tính chất giao dịch. Điều này có thể làm gia tăng khối lượng hồ sơ, gây quá tải cho cơ quan hải quan và phát sinh chi phí tuân thủ đối với hộ kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ.
Đại biểu kiến nghị bổ sung nguyên tắc phân tầng quản lý theo mức độ rủi ro, trị giá hàng hóa; đồng thời cho phép khai gộp và thông quan tự động đối với hàng hóa giá trị thấp phục vụ tiêu dùng cá nhân.
Đối với việc ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong hoạt động nghiệp vụ hải quan, ĐB Kha đánh giá dự thảo đã cho phép hệ thống tự động tham gia vào các khâu quản lý rủi ro nhưng chưa quy định về giá trị pháp lý của kết quả do hệ thống tạo ra, trách nhiệm của cơ quan hải quan khi xảy ra sai sót cũng như quyền yêu cầu giải trình của người khai hải quan.
Do đó, đề nghị bổ sung một điều riêng quy định các nguyên tắc sử dụng hệ thống tự động và trí tuệ nhân tạo, bảo đảm khả năng truy vết, minh bạch, trách nhiệm giải trình và quyền khiếu nại của doanh nghiệp.
Ngoài ra, đại biểu cũng góp ý cần chuẩn hóa cách sử dụng thuật ngữ công nghệ trong toàn bộ dự thảo luật. Theo đó, thay vì liệt kê cụ thể các công nghệ như “dữ liệu lớn”, “trí tuệ nhân tạo”, luật nên quy định theo hướng trung tính về công nghệ như “ứng dụng công nghệ số và các giải pháp công nghệ tiên tiến khác”. Cách tiếp cận này sẽ hạn chế nguy cơ quy định nhanh lạc hậu trước sự phát triển của khoa học công nghệ, đồng thời tạo dư địa cho việc áp dụng các công nghệ mới trong tương lai.
Theo ĐB Kha, việc hoàn thiện các quy định trên sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về hải quan, tăng tính minh bạch, bảo đảm công bằng giữa các chủ thể tham gia hoạt động xuất nhập khẩu, đồng thời tạo thuận lợi cho thương mại điện tử xuyên biên giới và thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực hải quan.
Bảo đảm quyền của người khai hải quan trong hoạt động kiểm tra, kiểm định
ĐB Vũ Hồng Quân bày tỏ sự quan tâm đến vấn đề bảo đảm quyền của người khai hải quan trong hoạt động kiểm tra, kiểm định, đánh giá tuân thủ.
Theo đại biểu, về bản chất, các hoạt động kiểm tra, kiểm định hải quan là ranh giới giữa quyền kiểm tra của Nhà nước và quyền lợi ích hợp pháp của người khai hải quan, cho nên các nguyên tắc bảo đảm cho đối tượng chịu sự kiểm tra cần thiết phải được quy định trong luật.
Theo Nghị quyết 66-NQ/TW, luật quy định nguyên tắc, còn nghị định, thông tư quy định thông số cụ thể. Vì vậy, thời hạn bao nhiêu ngày có thể thể hiện chi tiết ở văn bản dưới luật, nhưng quyền được thông tin, giải trình và nguyên tắc mọi hoạt động kiểm tra, kiểm định phải có thời hạn cần được ghi nhận ngay trong luật. Nếu không, quyền của doanh nghiệp sẽ thiếu ổn định và phụ thuộc hoàn toàn vào văn bản dưới luật.
Điều này cũng phù hợp với tinh thần Nghị quyết 68-NQ/TW về chấm dứt thanh tra, kiểm tra chồng chéo, kéo dài và bảo vệ hữu hiệu quyền của kinh tế tư nhân.
Trên cơ sở đó, ĐB Quân đề nghị tại khoản 1, Điều 18 về quyền và nghĩa vụ của người khai hải quan, kiến nghị bổ sung điểm sau: “Được thông báo trước về việc kiểm tra, kiểm định hải quan, trừ trường hợp có dấu hiệu vi phạm pháp luật; được giải trình, bổ sung thông tin, chứng từ liên quan trong quá trình kiểm tra, kiểm định hải quan và trước khi cơ quan hải quan ban hành kết luận kiểm tra, quyết định xử lý”.
Tại khoản 2 Điều 79 về thời hạn kiểm tra sau thông quan, kiến nghị bổ sung nguyên tắc gia hạn, tạm dừng: “Việc gia hạn, tạm dừng kiểm tra phải bằng văn bản, nêu rõ lý do và nội dung chưa hoàn thành; tổng thời gian kiểm tra, bao gồm thời gian tạm dừng, không vượt quá giới hạn do Chính phủ quy định”.
