Dù sống giữa nếp nhà sàn nơi làng cũ sát chân núi hay khi đã chuyển ra khu tái định cư, người Chăm H’roi vẫn giữ những sắc màu riêng trong không gian văn hóa cao nguyên.
Hành trình lập làng
Những ngôi nhà sàn thấp đậm, bám chặt vào sườn núi tạo nên dáng vẻ đặc trưng cho buôn Ma Giai, xã Phú Túc. Phía dưới là những thửa ruộng bậc thang vàng óng màu lúa chín trong sắc nắng thu. Cách đó không xa là khu tái định cư được Nhà nước đầu tư trên 18 tỷ đồng hỗ trợ 60 hộ dân khó khăn có nơi an cư (năm 2023).
Hơn nửa thế kỷ lập làng, những người Chăm đến từ phía mặt trời mọc đã có cuộc sống ổn định ở cao nguyên Gia Lai. Những người già ở đây giải thích: “Chăm” là người Champa, “H’roi” là mặt trời mọc, tức người Chăm ở phía mặt trời mọc. Điều này giải thích gốc gác của họ ở vùng đất Phú Yên, nơi có biển, đặc biệt là có Mũi Điện (tức Mũi Đại Lãnh), nơi đón bình minh sớm nhất Việt Nam.
Ông Bă Văn Hơm - Bí thư Chi bộ đầu tiên của buôn Ma Giai - cho hay: Người có công vận động, di dời 40 hộ dân xuống núi lập làng là già làng Ama Giai (Kpă Y Thia, SN 1933), bố vợ ông. Trong kháng chiến chống Mỹ, người Chăm H’roi phải rút lên núi cao để tránh giặc, sống lâu trên núi nên không muốn xuống đồng bằng. Sau ngày giải phóng, Ama Giai tìm thấy vùng đất bằng phẳng dưới chân núi, có nguồn nước tự nhiên từ những con thác gần đó thuận lợi cho sản xuất. Ông rời núi xuống đây lập làng.
Già làng Ama Giai còn đi khắp các ngọn núi có dân sống rải rác vận động bà con về đây sinh sống, hướng dẫn họ làm lúa nước, dần thoát cảnh đói nghèo, lạc hậu. “Chính ông cũng là người đặt nền móng cho sự hình thành, phát triển tổ chức Đảng ở đây. Năm 2024, ông được trao Huy hiệu 60 năm tuổi Đảng” - ông Hơm cho biết thêm.
Ghi nhớ công ơn ấy, người Chăm H’roi không những lấy tên ông đặt tên cho làng mà những con sông, dòng suối, thác nước, đập dâng... trên vùng đất này đều mang tên ông. Công lao của vị già làng mãi khắc sâu vào tâm thức người dân như những hoa văn khắc trên cột kut na - một biểu tượng đề cao sự bất diệt của cuộc sống con người trong văn hóa của người Chăm.
Giữ thanh âm riêng
Rời núi cao xuống lập làng, người Chăm H’roi không chỉ gây dựng cuộc sống mới mà còn mang theo những giá trị văn hóa riêng của cộng đồng.
Những chàng trai trẻ Chăm H’roi đi xe máy, mang theo bộ cồng chiêng gần 50 chiếc vượt quãng đường hơn 20 km từ buôn Ma Giai lên nhà “bậc thầy” chỉnh chiêng Nay Phai (xã Phú Túc) nhờ ông “chữa bệnh” cho chiêng. Anh La O Chen - người được xem là “chỉ huy trưởng” của dàn chiêng - cho hay: Trước mỗi sự kiện văn hóa, thanh niên đều mang bộ chiêng của làng đi chỉnh tiếng, đảm bảo mỗi chiếc chiêng phải vang lên những nốt nhạc hay nhất.
Theo anh Chen, bộ cồng chiêng do thanh niên của làng góp mua từ hơn 20 năm trước và được các thế hệ trẻ Chăm H’roi gìn giữ. Chiếc nào hư đều mang nhờ nghệ nhân sửa, không sửa được thì thay mới để dàn chiêng luôn đầy đủ trong những sự kiện quan trọng.
“Đời sống tinh thần của người Chăm H’roi luôn gắn với cồng chiêng. Chiêng được đánh trong lễ bỏ mả, ăn lúa mới, khi làng có người về với tổ tiên… Đội chiêng còn thường xuyên tham gia các sự kiện văn hóa, ngày hội đại đoàn kết dân tộc hay đơn giản là đi giao lưu cồng chiêng với người Jrai ở đây cũng như với người Chăm H’roi ở vùng đất Phú Yên” - anh Chen cho hay.
Nhiều chục năm chỉnh chiêng, đồng thời làm giám khảo trong các sự kiện văn hóa ở vùng đất Phú Túc, Nghệ nhân Ưu tú Nay Phai cho hay: Người Chăm H’roi luôn có ý thức trong bảo tồn các giá trị văn hóa, đáng mừng nhất là ý thức đó được thế hệ trẻ kế thừa.
Theo ông, dù có sự giao thoa văn hóa mạnh mẽ giữa cồng chiêng Chăm H’roi và Jrai, nhưng chiêng Chăm H’roi có thang âm riêng. Cách đánh trống trong dàn cồng chiêng cũng tạo nên âm sắc lẫn bản sắc của cộng đồng người Chăm H’roi.
Trải qua bao đời sinh sống đoàn kết cùng người Jrai, người Chăm H’roi có sự ảnh hưởng, giao thoa văn hóa với cộng đồng người địa phương. Ông Hồ Xuân Toản - Trưởng Phòng Nghiệp vụ của Bảo tàng Pleiku - cho biết: Nhà mồ của người Chăm H’roi tương đồng với nhà mồ người Jrai, với lối kiến trúc, những chi tiết chạm khắc, trang trí độc đáo, đặc biệt là các cột kut na, klao. Nhưng hoa văn Chăm H’roi vẫn mang những đặc trưng riêng.
Cộng đồng người Chăm H’roi ở buôn Ma Giai hiện có trên 192 hộ với hơn 800 nhân khẩu. Hơn nửa thế kỷ qua, cộng đồng ấy vừa hòa mình vào đời sống văn hóa cao nguyên, vừa giữ lại những thanh âm riêng của mình.
