Ngày 30-7, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố, các bên đạt được một khuôn khổ hướng tới việc giải giáp Hamas và các nhóm vũ trang Palestine, đồng thời mở đường cho Israel rút quân khỏi Dải Gaza.
Theo dự thảo, quyền điều hành Dải Gaza sẽ được chuyển giao cho Ủy ban Quốc gia quản lý Gaza (NCAG), trong khi việc giải giáp, rút quân và tái thiết sẽ diễn ra theo từng giai đoạn dưới sự giám sát quốc tế.
Tuy nhiên, Israel và Hamas vẫn chưa đưa ra sự đồng thuận hoàn toàn đối với lộ trình này. Nhiều chuyên gia nhận định, ít nhất 5 "điểm nghẽn" còn tồn tại, đe dọa đến sự thành bại của kế hoạch.
Ai sẽ đi bước đầu tiên?
Theo Reuters, Israel yêu cầu Hamas phải chứng minh việc giải giáp là thực chất, trước khi quân đội Israel rút khỏi các khu vực đang kiểm soát tại Gaza. Trong khi đó, Hamas đòi hỏi Israel phải hoàn tất các nghĩa vụ còn lại của thỏa thuận ngừng bắn, bao gồm chấm dứt các hoạt động quân sự, rút quân theo lộ trình và bảo đảm hoạt động viện trợ nhân đạo.
Các nguồn tin cho hay, Hamas nhiều lần nhấn mạnh, việc thảo luận về giải giáp chỉ có thể diễn ra sau khi Israel thực hiện đầy đủ các cam kết trong giai đoạn đầu của thỏa thuận ngừng bắn.
Để tháo gỡ bế tắc, dự thảo mới đề xuất cơ chế thực hiện song song: Israel rút quân theo từng giai đoạn, đồng thời Hamas từng bước đưa vũ khí ra khỏi trạng thái sẵn sàng chiến đấu, dưới sự xác nhận của một cơ chế giám sát quốc tế. Tuy nhiên, việc hai bên có chấp nhận nguyên tắc này hay không vẫn là câu hỏi chưa có lời giải.
"Giải giáp" hay chỉ đưa vũ khí vào kho lưu giữ?
Washington đặt mục tiêu cuối cùng là loại bỏ hoàn toàn khả năng hoạt động quân sự của Hamas và các nhóm vũ trang khác tại Gaza. Trong khi đó, Israel cũng nhiều lần nhấn mạnh, Gaza phải được phi quân sự hóa hoàn toàn và đây là điều kiện tiên quyết để bảo đảm an ninh lâu dài.
Ngược lại, Hamas tránh sử dụng thuật ngữ "giải giáp". Theo AP, phương án đang được xem xét là đưa toàn bộ vũ khí hạng nặng, kho đạn, cơ sở sản xuất quân sự và hệ thống đường hầm vào diện quản lý, niêm giữ hoặc vô hiệu hóa dưới quyền kiểm soát của NCAG và cơ chế giám sát quốc tế.
Kiểm kê vũ khí và đường hầm: Thách thức không nhỏ
Theo lộ trình mới, toàn bộ vũ khí hạng nặng, cơ sở sản xuất quân sự và mạng lưới đường hầm phải được xác minh, niêm giữ hoặc phá hủy theo từng giai đoạn. Một ủy ban quốc tế sẽ chịu trách nhiệm giám sát, xác nhận kết quả và quyết định thời điểm chuyển sang giai đoạn tiếp theo.
Tuy nhiên, Reuters nhận định, việc kiểm chứng đầy đủ hệ thống đường hầm và lượng vũ khí tích lũy sau nhiều năm xung đột sẽ đòi hỏi thời gian dài cũng như sự phối hợp chặt chẽ của tất cả các bên. Nếu phát sinh tranh cãi về số lượng vũ khí chưa được khai báo hoặc mức độ hoàn thành từng giai đoạn, toàn bộ tiến trình rất dễ bị đình trệ.
Israel rút quân: Vấn đề chưa có tiếng nói chung
Theo dự thảo, quá trình giải giáp sẽ diễn ra đồng thời với việc Israel rút quân theo từng giai đoạn, trong khi lực lượng ổn định quốc tế được triển khai để bảo đảm an ninh. Tuy nhiên, lập trường của hai bên vẫn còn khoảng cách đáng kể.
Israel cho rằng, việc duy trì hiện diện quân sự tại một số khu vực là cần thiết cho đến khi Hamas không còn năng lực quân sự. Trong khi đó, Hamas coi việc Israel rút quân hoàn toàn khỏi Gaza là điều kiện quan trọng để tiến trình hòa bình có thể tiếp tục.
Ai sẽ quản lý Gaza sau chiến sự?
Theo dự thảo, NCAG sẽ tiếp quản toàn bộ hoạt động điều hành dân sự tại Gaza. Lực lượng cảnh sát sẽ được rà soát, thẩm tra và chỉ những người đáp ứng các tiêu chuẩn mới được tiếp tục phục vụ trong bộ máy mới.
Reuters dẫn các nguồn tin cho biết, Hamas mong muốn một bộ phận lực lượng cảnh sát hiện nay tiếp tục được sử dụng sau chiến sự. Trong khi đó, Israel phản đối khả năng các nhân sự có liên hệ với Hamas tiếp tục tham gia bộ máy an ninh.
Cơ chế quản trị và tổ chức lực lượng bảo đảm an ninh sau xung đột vẫn là một trong những nội dung cần tiếp tục đàm phán trước khi lộ trình hòa bình có thể được triển khai đầy đủ.
Có thể thấy, lộ trình mới được đánh giá là nỗ lực toàn diện nhất từ trước đến nay, nhằm xử lý đồng thời các vấn đề ngừng bắn, giải giáp, trao đổi con tin, rút quân, tái thiết và thiết lập bộ máy quản trị mới tại Gaza. Tuy nhiên, những khác biệt về thứ tự thực hiện cam kết, phạm vi giải giáp, cơ chế kiểm chứng, tiến độ rút quân cũng như mô hình quản trị hậu xung đột vẫn đang là các rào cản lớn.
