“Địa đạo” giữa lòng núi
Các hang đá ở khu vực núi Chư Pa - Ia Kreng nằm trong dãy núi cao hơn 1.485 m so với mực nước biển, với hệ thống hang rộng hơn 20 m, kéo dài khoảng 1.000 m. Khu vực này từng giữ vị trí chiến lược quan trọng, có thể quan sát rộng khắp khu vực Gia Lai, Kon Tum (cũ) và vùng giáp biên giới Lào, Campuchia.
Trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, những năm 1968 - 1973, hệ thống hang này che chở bộ đội, dân quân du kích địa phương, đồng thời là Bệnh xá dã chiến của Bệnh viện Quân y 211 (Quân đoàn 3). Trong lòng hang sâu, tối và ẩm thấp, những ca phẫu thuật dã chiến diễn ra dưới ánh đèn dầu leo lét níu giữ sự sống cho thương binh.
Thượng tá Võ Quân - Phó Đội trưởng Đội Quy tập mộ liệt sĩ Quân đoàn 34 (Đội QTLS 34), là người nhiều năm lần theo hồ sơ cũ, từng tọa độ mờ nhòe để trở lại khu vực này. Theo ông, căn cứ tài liệu lưu trữ và thông tin thu thập được, Chư Pa - Ia Kreng từng là nơi hoạt động của nhiều đơn vị thuộc Mặt trận Tây Nguyên (B3) gồm: Trung đoàn 24, Trung đoàn 66, Trung đoàn 609, Trung đoàn 320 cùng các đơn vị tham mưu, hậu cần trong giai đoạn 1966 - 1969.
“Có tài liệu cho thấy rất nhiều cán bộ, chiến sĩ đã hy sinh tại đây. Nhưng rừng thay đổi, núi cũng thay đổi, nhân chứng ngày một ít đi. Muốn tìm được, phải ghép từng mảnh ký ức lại với nhau” - Thượng tá Võ Quân cho biết.
Vượt dốc cao, chui hang sâu Từ năm 2020 đến nay, Đội QTLS 34 nhiều lần bám trụ tại khu vực Chư Pa - Ia Kreng, vượt dốc dựng đứng, chui sâu vào nhiều hang đá để tìm kiếm hài cốt liệt sĩ còn nằm lại. Từ biết bao công sức, Đội QTLS 34 đã tìm kiếm, quy tập được 64 hài cốt liệt sĩ.
Riêng trong tháng 4-2026, Đội QTLS 34 tiếp tục mở rộng phạm vi tìm kiếm tại khu vực Chư Pa - Ia Kreng. Qua các đợt khảo sát mới, đơn vị phát hiện thêm nhiều di vật như tăng, võng, băng đạn AK, quân hiệu, bát sắt, dây thông tin và lọ thuốc còn sót lại trong lòng hang đá.
Trước cửa một hang đá ở khu vực làng Doch 1 (xã Ia Ly), thượng tá Giang Lê Sáng, Chính trị viên Đội QTLS 34, cùng 15 cán bộ, chiến sĩ kiểm tra dây thừng, đèn pin, dụng cụ khai quật trước khi xuống hang. “Quá trình xuống hang phải tuyệt đối chú ý an toàn, đi từng bước chắc chắn, phối hợp chặt chẽ với nhau. Dù chỉ là một dấu tích rất nhỏ cũng không được bỏ qua, bởi đó có thể là manh mối để tìm thấy các hài cốt liệt sĩ”, thượng tá Giang Lê Sáng dặn dò.
Theo thiếu tá Nguyễn Văn Tiệp, lái xe của đơn vị nhưng nhiều năm trực tiếp tham gia Đội QTLS 34, gian nan lớn nhất khi tìm kiếm là thời gian đã xóa nhòa nhiều dấu tích cũ. Bên trong hang đá như mê cung, có chỗ phải bò, có nơi thiếu dưỡng khí, đá rơi và rắn rết luôn rình rập…
Thiếu tá Bùi Công Kế - nhân viên quân y của Đội QTLS 34, là người chăm sóc sức khỏe cho anh em giữa điều kiện khắc nghiệt. Nhưng mỗi lần cất bốc hài cốt, anh lại lặng lẽ chuẩn bị nhang đèn. “Trong hang lạnh, khói hương cứ quẩn quanh vách đá như lời tri ân muộn của thế hệ hôm nay với những người nằm lại” - Thiếu tá Bùi Công Kế xúc động nói.
Nhờ dân dẫn đường
Theo Thượng tá Giang Lê Sáng, công tác tìm kiếm ngày càng khó khăn do địa hình thay đổi theo thời gian. Nhiều cửa hang bị đất đá vùi lấp, lối mòn cũ bị cây rừng che kín, trong khi nguồn thông tin từ nhân chứng ngày càng ít.
“Núi rộng, hang sâu, nếu chỉ dựa vào lực lượng quy tập thì rất khó. Người dân địa phương chính là tai mắt quan trọng, giúp cung cấp manh mối và dẫn đường tiếp cận các vị trí nghi có hài cốt liệt sĩ” - Thượng tá Giang Lê Sáng cho biết.
Manh mối giá trị nhất đến từ anh A Hải (SN 1994, dân tộc Bana, trú làng Doch 1). Năm 2019, trong lúc đi vào hang tìm dơi, anh phát hiện nhiều hộp đạn cũ, áo mưa, lọ thuốc, dép cao su, bát sắt cùng những mẩu xương nằm khuất dưới đất đá. “Tôi nghĩ có thể đây là nơi bộ đội từng trú ngụ. Không dám động vào, tôi chỉ ghi nhớ vị trí rồi báo cho làng và lực lượng chức năng” - anh A Hải kể.
Từ thông tin anh A Hải cung cấp, Đội QTLS 34 tổ chức khảo sát, mở rộng tìm kiếm và qua nhiều đợt đã phát hiện 24 hài cốt liệt sĩ tại khu vực này.
Cuối năm 2021, manh mối khác đến từ ông A Rét (SN 1968, trú xã Ia Phí) trong lúc đi chăn bò ở khu vực làng Díp (xã Ia Ly) đã phát hiện. Ông sau đó dẫn đường cho lực lượng chức năng tiếp cận một hang đá sâu tại làng Díp, qua đó Đội QTLS 34 phát hiện tại nơi đây 5 hài cốt liệt sĩ cùng nhiều di vật.
Thượng tá Võ Quân cho biết thêm: Trong hang còn có một thùng đạn bằng sắt được cất giấu kín. Bên trong có hàng chục giấy khen, bằng khen do Thủ trưởng Quân giải phóng miền Nam Việt Nam cấp; giấy chứng nhận chiến sĩ thi đua cấp cơ sở, cấp đại đội năm 1970; sổ chấm ăn, quần áo, hai chiếc võng dù còn khá nguyên vẹn và nhiều giấy tờ mang tên đồng chí Nguyễn Viết Tuất (SN 1935, quê xã Trọng Quan, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình cũ), Trung đội phó thuộc Đại đội trợ chiến (Tỉnh đội Gia Lai). Sau xác minh, cơ quan chức năng đã liên hệ gia đình và trao lại những kỷ vật sau hơn 50 năm lưu lạc trong lòng hang đá…
