Hành trình ấy không chỉ tạo sinh kế ổn định cho người Jrai, mà còn góp phần gìn giữ những giá trị truyền thống trong nhịp chuyển mình của vùng cao nguyên Gia Lai.
Hồi sinh những vườn cà phê từ cách làm tử tế với đất
Những năm gần đây, nhiều vườn cà phê ở xã Ia Phí rơi vào tình trạng suy kiệt, năng suất giảm dần. Ngoài tác động của thời tiết ngày càng cực đoan, nguyên nhân sâu xa còn đến từ việc đất đai bị “vắt kiệt” sau thời gian dài lạm dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật. Trước thực trạng ấy, vợ chồng anh Siu Sắt không khỏi trăn trở.
“Chúng tôi nhận ra cây cà phê không yếu vì thiếu phân, mà vì đất đã mệt. Khi đất khỏe, cây sẽ tự khỏe, trái sẽ sai và chất lượng hạt mới bền” - anh Siu Sắt chia sẻ.
Từ suy nghĩ đó, năm 2019, vợ chồng anh quyết định chuyển đổi toàn bộ 2 ha cà phê của gia đình sang canh tác theo hướng hữu cơ. Phân chuồng ủ hoai, phụ phẩm nông nghiệp và các chế phẩm sinh học được sử dụng thường xuyên; phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật được hạn chế dần. Với nhiều hộ đồng bào Jrai, đây là cách làm mới mẻ, thậm chí bị cho là “liều lĩnh” khi hiệu quả chưa thể thấy ngay.
Thời gian đầu, công chăm sóc nhiều hơn, năng suất chưa tăng rõ rệt. Nhưng bằng sự kiên trì, vườn cà phê của gia đình anh dần thay đổi. Đất tơi xốp trở lại, hệ vi sinh vật trong đất phục hồi, cây cà phê xanh bền, ít sâu bệnh, trái chín đều. Chất lượng hạt cải thiện rõ rệt qua từng vụ, trong khi chi phí đầu vào giảm dần.
Hiệu quả ấy nhanh chóng lan tỏa trong cộng đồng. Nhiều hộ dân trong làng tìm đến tận rẫy để tận mắt chứng kiến, học hỏi. Từ vài hộ ban đầu, đến nay đã có hơn 40 hộ đồng bào Jrai tham gia chuỗi sản xuất cà phê sạch, với khoảng 50 ha được canh tác theo hướng hữu cơ, đăng ký mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc.
Ông Rơ Châm Tách (làng Yang, xã Ia Phí) cho biết: “Trước đây, gia đình tôi bón nhiều phân hóa học, cây vẫn cho trái nhưng đất ngày càng chai. Thấy vườn cà phê của anh Sắt xanh đều, ít bệnh, tôi mới tin. Giờ làm theo hướng hữu cơ, tuy vất vả hơn nhưng chi phí giảm, lại được thu mua cao hơn giá thị trường khoảng 10%, mình cũng yên tâm vì sản xuất sạch, an toàn cho gia đình”.
Lan tỏa nông nghiệp sạch, định vị thương hiệu cà phê Jrai
Không dừng lại ở sản xuất nguyên liệu, vợ chồng anh Siu Sắt sớm xác định: muốn nâng cao giá trị cà phê thì phải đi sâu vào chế biến và xây dựng thương hiệu. Tháng 5-2024, Công ty TNHH Chế biến nông sản Jrai Ia Ly được thành lập, đánh dấu bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang hướng làm ăn bài bản.
Gia đình đầu tư khoảng 4 tỷ đồng xây dựng nhà xưởng, mua sắm máy móc rang xay hiện đại, từng bước hoàn thiện quy trình chế biến khép kín. Cà phê được thu hái chọn lọc quả chín, sơ chế sạch, rang xay đúng kỹ thuật để giữ trọn hương vị đặc trưng của vùng đất Tây Nguyên.
Nhờ chú trọng chất lượng và truy xuất nguồn gốc, hai sản phẩm cà phê hạt và cà phê bột Jrai Ia Ly nhanh chóng đạt chứng nhận OCOP 3 sao. Thương hiệu cà phê Jrai Ia Ly dần có mặt tại nhiều tỉnh, thành trong cả nước và được giới thiệu tại các thị trường tiềm năng như châu Âu, châu Úc, châu Mỹ. Riêng năm 2025, sản lượng tiêu thụ của chuỗi đạt gần 50 tấn sản phẩm, đầu ra ngày càng ổn định.
Theo anh Siu Sắt, làm thương hiệu không chỉ để bán sản phẩm, mà còn để khẳng định giá trị nông sản của người Jrai trên chính quê hương mình. “Làm cà phê sạch là cách chúng tôi giữ đất, giữ nghề và giữ uy tín. Khi người tiêu dùng tin, thì cà phê của đồng bào mình mới có thể đi xa” - anh nói.
Ông Thái Văn Chung - Trưởng phòng Kinh tế xã Ia Phí, đánh giá: “Vợ chồng anh Siu Sắt là điển hình tiêu biểu của phong trào nông nghiệp sạch tại địa phương. Điều đáng quý là anh chị không làm cho riêng mình, mà luôn chia sẻ, hướng dẫn lại cho bà con, góp phần hình thành vùng cà phê sạch có liên kết, có giá trị gia tăng”.
Khi du lịch canh nông trở thành không gian gìn giữ văn hóa
Từ nền tảng cà phê sạch, vợ chồng anh Siu Sắt cùng các cộng sự tiếp tục mở rộng hướng phát triển mới. Hợp tác xã Nông nghiệp - Dịch vụ và Du lịch cộng đồng Tây Gia Lai ra đời, với mục tiêu kết nối sản xuất nông nghiệp hữu cơ với du lịch canh nông ngay tại địa phương.
Theo mô hình này, du khách không chỉ tham quan mà còn trực tiếp tham gia các công đoạn sản xuất như hái cà phê, phơi, rang xay và thưởng thức cà phê tại chỗ. Song song đó là những trải nghiệm văn hóa bản địa như dệt thổ cẩm, ẩm thực truyền thống, sinh hoạt buôn làng cùng người Jrai.
Anh Elliot Connelly, du khách đến từ Vương quốc Anh, chia sẻ: “Được tự tay hái và rang xay cà phê ở đây là trải nghiệm rất đặc biệt. Nhưng điều khiến tôi nhớ nhất là câu chuyện về đất và con người Jrai phía sau mỗi hạt cà phê”.
Không chỉ tạo thêm nguồn thu, du lịch canh nông còn giúp người dân trực tiếp kể câu chuyện văn hóa của mình. Từ tiếng cồng chiêng, nghề dệt thổ cẩm đến sinh hoạt quanh giọt nước làng, tất cả trở thành những trải nghiệm sống động.
Già làng Rơ Châm Nha (làng Mrông Yố 1) khẳng định: “Du lịch cộng đồng làm đúng cách thì không mất bản sắc văn hóa. Bà con vẫn ở lại buôn làng, vừa làm rẫy cà phê, vừa đón khách, kể cho họ nghe về phong tục, về cồng chiêng, về giọt nước. Như vậy con cháu mình càng hiểu và tự hào về văn hóa Jrai”.
Theo già Nha, du khách thích nhất chính là sự mộc mạc, chân thành của người Jrai; vì thế, giữ nếp sống truyền thống cũng chính là giữ sức hút cho du lịch.
Nói về định hướng phát triển, ông Nguyễn Công Sơn - Chủ tịch UBND xã Ia Phí - nhấn mạnh: “Chúng tôi không xem du lịch cộng đồng là phong trào ngắn hạn, mà là một hướng phát triển lâu dài dựa trên nền tảng nông nghiệp hữu cơ và văn hóa đồng bào Jrai. Sắp tới, xã sẽ thành lập làng du lịch cộng đồng. Khi người dân làm chủ từ sản xuất đến đón khách, giá trị kinh tế sẽ đi cùng với việc giữ gìn buôn làng, giữ bản sắc. Đó mới là phát triển bền vững cho Ia Phí”.
Từ những vườn cà phê xanh mướt đến những trải nghiệm canh nông giàu bản sắc, Ia Phí đang từng bước khẳng định hướng đi riêng. Ở đó, hạt cà phê không chỉ là nông sản, mà còn là “chìa khóa” mở ra sinh kế mới và gìn giữ không gian văn hóa của cộng đồng người Jrai trên cao nguyên Gia Lai.
