Thi hành Hiệp định Giơnevơ, tỉnh Bình Định (nay là tỉnh Gia Lai) từ bờ Bắc sông Lại Giang trở ra là khu vực tập kết 200 ngày, từ bờ Nam sông Lại Giang trở vào đến đèo Cù Mông thuộc khu vực tập kết 300 ngày.
Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Hoài Nhơn đã tận dụng khoảng thời gian quan trọng này hoàn thành tốt nhiệm vụ tập kết các lực lượng ra Bắc, đồng thời tranh thủ chuẩn bị mọi mặt để bước vào giai đoạn đấu tranh cách mạng mới.
Sự kiện lịch sử trên diễn ra từ cuối năm 1954 đến đầu năm 1955. Lúc đó, cầu Bồng Sơn (cũ) do Pháp xây dựng đã bị đánh sập nên ta đã chuẩn bị 2 phương án để vượt sông tập kết: các chiến sĩ LLVT sẽ qua sông Lại Giang bằng cầu phao tạm thời do quân đội xây dựng; cán bộ hành chính, đồng bào và con em theo cha mẹ tập kết sẽ đi bằng phà tại bến xuồng đầu cầu Bồng Sơn để sang sông.
Phà ở đây thực chất được kết nối bởi 2-4 chiếc ghe để chở cán bộ, con em sang sông Lại Giang vào Quy Nhơn.
Khu vực bờ Bắc sông Lại Giang (khi ấy thuộc xã Bồng Sơn, huyện Hoài Nhơn) đã chứng kiến những cuộc chia tay đầy nước mắt diễn ra thật xúc động, trong lòng người ở lại cũng như kẻ sắp đi xa trĩu nặng bao nỗi niềm thương nhớ.
Cha mẹ tiễn con, vợ tiễn chồng, lứa đôi tiễn nhau. Không ai bảo ai nhưng cùng hẹn hai năm sau thống nhất đất nước sẽ sum họp.
Ông Nguyễn Cao (SN 1936, sinh sống ở khu phố 5, phường Bồng Sơn) kể lại rằng: Ông đã trực tiếp cùng gia đình đưa tiễn 3 người anh ruột qua sông Lại Giang để vào Quy Nhơn tập kết ra Bắc, trong đó có một người là cán bộ hành chính và hai người là chiến sĩ cách mạng.
Thời điểm khi chuyển quân, dọc bờ sông Lại Giang dân ít, nhà thưa, chủ yếu nhà tranh vách đất. Các tổ chức quốc tế cũng như cán bộ ta đến Bồng Sơn làm nhiệm vụ tập kết chủ yếu ở tạm tại các miếu và nhà giã gạo dọc bờ sông Lại Giang.
Trong dòng người tập kết ra Bắc năm 1954 từ sông Lại Giang, có cậu bé Nguyễn Tấn Hiểu mới 9 tuổi (khi ấy quê ở xã Hoài Hảo, huyện Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định, nay là phường Hoài Nhơn Tây, tỉnh Gia Lai).
Theo lời kể của nguyên Phó Bí thư Tỉnh ủy Bình Định Nguyễn Tấn Hiểu, trong buổi chia tay ở lớp 1 trường làng, thầy nói: “Chúc em Hiểu học tập tốt để sau này về xây dựng quê hương”.
Ngày lên đường, cha mẹ chuẩn bị cho ông một bộ áo quần lành lặn, một ống lương khô và chiếc xà cột đựng gạo. Từ bờ Bắc sông Lại Giang, cậu bé Hiểu một mình vượt sông, men theo quốc lộ để được hướng dẫn đến Quy Nhơn tập kết ra Bắc.
Ký ức cá nhân của ông Hiểu cũng như hàng nghìn người khác đã góp phần khắc sâu giá trị lịch sử, nhân văn đặc biệt của địa điểm chuyển quân tập kết ra Bắc tại bờ Bắc sông Lại Giang.
Việc hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của 200 ngày chuyển quân tại sông Lại Giang góp phần vào thắng lợi của toàn Liên khu V, tỉnh Bình Định thực hiện hoàn thành 300 ngày chuyển quân tập kết ra Bắc.
Năm 2025, tỉnh Bình Định (nay là tỉnh Gia Lai) tổ chức các hoạt động kỷ niệm 70 năm ngày hoàn thành việc chuyển quân tập kết ra Bắc tại Quy Nhơn (16-5-1955 đến 16-5-2025) nhằm thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn; tôn vinh những hy sinh, mất mát của nhân dân miền Nam nói chung, Bình Định nói riêng trong cuộc kháng chiến chống thực dân, đế quốc xâm lược.
Trong đó, di tích lịch sử cấp tỉnh “Cảng Quy Nhơn - Địa điểm 300 ngày chuyển quân tập kết ra Bắc” được Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích lịch sử quốc gia ngày 15-5-2025.
Trong buổi lễ kỷ niệm 70 năm ngày hoàn thành việc chuyển quân tập kết ra Bắc tại Quy Nhơn, các đồng chí lãnh đạo Đảng, Tỉnh ủy đã đề nghị tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền về tầm vóc và ý nghĩa lịch sử của sự kiện tập kết ra Bắc để lan tỏa sâu rộng trong toàn Đảng, toàn quân, toàn dân, nhất là thế hệ trẻ về sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng, của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Cùng với đó là sự hy sinh, cống hiến to lớn của các bậc tiền bối cách mạng, các anh hùng liệt sĩ và nhân dân ta; vận dụng, phát huy những bài học kinh nghiệm của sự kiện tập kết ra Bắc trong thực hiện xây dựng, rèn luyện thế hệ cách mạng… đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công cuộc đổi mới đất nước.
Từ sự chỉ đạo trên và thể theo nguyện vọng của cán bộ, đảng viên, nhân dân, Bảo tàng tỉnh phối hợp với UBND phường Bồng Sơn và các đơn vị liên quan tiến hành xây dựng hồ sơ khoa học Địa điểm chuyển quân tập kết ra Bắc (1954-1955) tại bờ Bắc sông Lại Giang đề nghị UBND tỉnh xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh - tạo “địa chỉ đỏ” để góp phần giáo dục lịch sử cách mạng, truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ hôm nay và mai sau.
