Hành trình này có sự tham gia của doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân, từ khâu tạo giống, sản xuất đến hoàn thiện sản phẩm.
Thực hiện Chỉ thị số 10/CT-UBND, ngành Nông nghiệp và Môi trường tỉnh đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ sinh học (CNSH) trong nông - lâm - thủy sản, trước hết từ khâu giống cây trồng, vật nuôi và thủy sản.
Kiến tạo nền tảng từ cây giống sản xuất
Giống tốt là yếu tố đầu tiên quyết định năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của sản phẩm. Vì vậy, nhiều doanh nghiệp, cơ sở sản xuất giống trên địa bàn tỉnh mạnh dạn ứng dụng CNSH, đặc biệt công nghệ nuôi cấy mô, nhân giống vi sinh để tạo những giống cây có chất lượng cao, sạch bệnh và thích nghi tốt điều kiện sản xuất.
Theo ông Trương Thanh Hà - Quyền Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm (Sở Nông nghiệp và Môi trường), toàn tỉnh có 191 cơ sở đủ điều kiện sản xuất, kinh doanh cây giống.
Ngành chức năng tích cực hỗ trợ các đơn vị ứng dụng CNSH như công nghệ gen, nuôi cấy mô, giâm hom để chọn lọc, nhân nhanh giống cây sạch bệnh, sinh trưởng nhanh, năng suất cao. Trong đó, 4 đơn vị ứng dụng công nghệ nuôi cấy mô quy mô lớn, khoảng 42 triệu cây giống/năm.
Được Viện Nghiên cứu giống và CNSH lâm nghiệp (Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam) chuyển giao kỹ thuật, từ năm 2021 đến nay, Công ty CP CNSH lâm nghiệp Thái Xuân Biên (xã Cửu An) đã ứng dụng công nghệ nuôi cấy mô trong sản xuất cây giống lâm nghiệp đối với keo và bạch đàn.
Giám đốc Công ty Thái Xuân Biên cho biết, công nghệ nuôi cấy mô giúp tạo cây giống đồng đều, sạch bệnh, giữ nguyên đặc tính cây mẹ và nâng cao khả năng chống chịu sâu bệnh. Thị trường tiêu thụ ngày càng mở rộng, trung bình hơn 21 triệu cây giống/năm; riêng năm nay vượt 40 triệu cây.
Ở lĩnh vực dược liệu, Công ty CP Dược - Trang thiết bị Y tế Bình Định (Bidiphar) đầu tư Trung tâm nuôi cấy mô nhằm nhân giống, bảo tồn nhiều loại dược liệu quý.
Đến nay, công ty đã sản xuất thành công 10 giống dược liệu quý có độ thuần chủng cao, sạch bệnh như hà thủ ô đỏ, ba kích tím, đảng sâm, đan sâm, lan kim tuyến...; ứng dụng nuôi cấy mô để cứu sống phôi mầm của một số loài cây khó nhân giống, góp phần bảo tồn nguồn gen quý.
“Nguồn giống chất lượng cùng quy trình ứng dụng CNSH trong ủ phân bón hữu cơ để chăm sóc cây trồng đã giúp DN xây dựng hơn 75 ha vùng trồng dược liệu đạt chuẩn GACP-WHO với 8 loại (chè dây, thìa canh, cà gai leo, đương quy, đảng sâm, đảng sâm Việt Nam, ba kích và hà thủ ô đỏ), tạo nguồn nguyên liệu ổn định cho sản xuất dược phẩm và thực phẩm bảo vệ sức khỏe” - Tổng Giám đốc Bidiphar Phạm Thị Thanh Hương nói.
Trong lĩnh vực cây ăn quả, Công ty CP Nafoods Gia Lai (Tập đoàn Nafoods, phường An Phú) đầu tư Trung tâm nuôi cấy mô và phòng thí nghiệm CNSH phân tử, nghiên cứu, chọn tạo thành công 6 giống chanh dây (Nafoods 1, Nafoods 2, Quế Phong 1, Bách Hương 1, GL01, GL02), cung cấp 8 - 9 triệu cây giống/năm, dẫn đầu cả nước về sản xuất giống chanh dây.
Giám đốc Công ty Hồ Hải Quân chia sẻ: Trung tâm nuôi cấy mô tạo nguồn giống đồng đều, sạch bệnh; còn phòng thí nghiệm giúp chẩn đoán, kiểm soát bệnh ngay từ giai đoạn giống. Nhờ đó, cây sinh trưởng khỏe, rút ngắn thời gian thu hoạch, cho năng suất, chất lượng và khả năng đáp ứng yêu cầu thị trường cao hơn.
Ứng dụng công nghệ sinh học vào canh tác
Việc sử dụng chế phẩm sinh học, phân bón hữu cơ và quy trình sản xuất bền vững không chỉ cải thiện năng suất, chất lượng nông sản mà còn tạo nền tảng hình thành những vùng nguyên liệu đáp ứng yêu cầu chế biến và xuất khẩu.
Tại phía Tây tỉnh, các chế phẩm sinh học ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong sản xuất cà phê, hồ tiêu và cây ăn quả, góp phần cải tạo đất, hạn chế sâu bệnh và nâng cao chất lượng nông sản.
Ông Trần Quốc Hưng - Chủ tịch Hội đồng quản trị, Giám đốc HTX Sản xuất kinh doanh dịch vụ Nông nghiệp Ia Ring (xã Bờ Ngoong) cho biết, HTX liên kết với Công ty TNHH Vĩnh Hiệp (phường An Phú) và Công ty TNHH NKG Việt Nam - Chi nhánh Gia Lai (phường Pleiku) hướng dẫn thành viên áp dụng quy trình sản xuất theo các tiêu chuẩn 4C và Rainforest Alliance (RA).
Trong sản xuất ưu tiên sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học; tận dụng vỏ cà phê, phân chuồng kết hợp chế phẩm Trichoderma để sản xuất phân hữu cơ, đồng thời sử dụng chế phẩm vi sinh cải tạo đất.
Theo ông Hưng, phương pháp này giúp đất tơi xốp, tăng độ mùn, bộ rễ phát triển khỏe, nâng cao chất lượng nông sản và hiệu quả sản xuất lâu dài. HTX hiện có hơn 800 ha cà phê, năng suất 3,5-4 tấn nhân/ha.
Sản phẩm được doanh nghiệp thu mua phục vụ xuất khẩu; trong đó, 500 ha đạt chứng nhận RA thu mua theo giá thị trường và cộng thưởng thêm 2,56 triệu đồng/tấn, góp phần nâng cao thu nhập cho các thành viên.
Theo ông Kiều Văn Cang - Phó Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Sở Nông nghiệp và Môi trường), các chế phẩm sinh học chứa vi sinh vật có lợi, vi sinh vật đối kháng đang được nhiều doanh nghiệp, HTX và nông hộ sử dụng để phòng trừ sâu bệnh, cải tạo đất, từng bước thay thế thuốc bảo vệ thực vật và phân bón hóa học.
Cùng với đó, nhiều mô hình quản lý dịch hại tổng hợp, quản lý sức khỏe cây trồng được triển khai, góp phần giảm chi phí sản xuất, nâng cao chất lượng nông sản và hướng tới nền nông nghiệp bền vững.
Thống kê năm 2025, tổng nhu cầu sử dụng thuốc bảo vệ thực vật trên địa bàn tỉnh khoảng 2.213 tấn, trong đó thuốc bảo vệ thực vật sinh học chiếm khoảng 35,5%, tăng 5,8% so với năm 2024. Việc sử dụng phân bón hữu cơ cũng có sự chuyển biến tích cực, với khoảng 6,11 triệu tấn trong tổng số 6,796 triệu tấn phân bón được sử dụng.
Việc áp dụng đồng bộ các quy trình canh tác sinh học đã góp phần hình thành những vùng nguyên liệu đạt chuẩn phục vụ chế biến và xuất khẩu. Đến nay, toàn tỉnh có hơn 70.675 ha cây trồng được cấp các chứng nhận sản xuất nông nghiệp tốt, nông nghiệp hữu cơ (6.976 ha đạt VietGAP, hơn 6.084 ha đạt GlobalGAP, 44.246 ha đạt 4C, 194 ha đạt Organic và 13.175 ha đạt RA). Bên cạnh đó, nhiều vùng trồng dược liệu cũng được sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GACP-WHO.
“Đây là cơ sở để nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, đảm bảo vùng nguyên liệu ổn định cho chế biến sâu, giúp sản phẩm Gia Lai vượt qua những hàng rào kỹ thuật, tiếp cận nhiều thị trường khó tính” - ông Cang nhận định.
Nâng giá trị sản phẩm qua chế biến sâu
Từ vùng nguyên liệu đạt chuẩn, CNSH tiếp tục phát huy vai trò trong chế biến, góp phần nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của sản phẩm, đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường.
Từ nguồn dược liệu đạt chuẩn, Bidiphar đã phát triển nhiều sản phẩm dược liệu và thực phẩm bảo vệ sức khỏe bằng công nghệ chiết xuất, lên men và bào chế hiện đại.
Theo bà Phạm Thị Thanh Hương, Bidiphar ứng dụng CNSH trong lên men nhằm nâng cao hàm lượng hoạt chất và áp dụng công nghệ chiết xuất, bào chế để giữ tối đa các hoạt chất quý của dược liệu.
Hiện Bidiphar có 5 sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe, trong đó Hebamic - sản phẩm chiết xuất từ dây thìa canh đã được sản xuất và phân phối hơn 3 triệu đơn vị thành phẩm kể từ khi được cấp số công bố năm 2019.
Các sản phẩm Dưỡng can từ cà gai leo, Nhất vị linh từ chè dây và nhóm sản phẩm từ đảng sâm Việt Nam tiếp tục được hoàn thiện để mở rộng thị trường.
Ở lĩnh vực trái cây, Công ty CP Nafoods Gia Lai ứng dụng CNSH trong kiểm soát chất lượng sản phẩm chanh dây thông qua công nghệ nuôi cấy vi sinh, giúp sản phẩm đáp ứng yêu cầu của hơn 70 thị trường xuất khẩu, trong đó có EU, Bắc Mỹ, Hàn Quốc, Nhật Bản. Mỗi năm, doanh nghiệp xuất khẩu hơn 5.000 tấn nước chanh dây cô đặc, khoảng 2.000 tấn nước ép chanh dây.
Theo ông Nguyễn Thanh Nguyên - Phó Trưởng Ban Quản lý Khu Kinh tế tỉnh, hiện có hơn 30 doanh nghiệp trong các khu kinh tế, khu công nghiệp ứng dụng CNSH chế biến thực phẩm, dược phẩm, đồ uống, phân bón hữu cơ và thức ăn chăn nuôi. Việc ứng dụng công nghệ góp phần nâng cao giá trị sản phẩm, giảm phát thải, hướng đến mô hình kinh tế tuần hoàn và tăng trưởng xanh.
Từ phòng thí nghiệm đến nhà máy, CNSH đang trở thành động lực nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của sản xuất là bài toán xử lý lượng lớn phụ phẩm phát sinh. Đây cũng là hướng đi mới để CNSH tiếp tục phát huy vai trò: “Biến chất thải thành tài nguyên, phục vụ phát triển bền vững”.
-----------------------------
Kỳ 3: Biến chất thải thành tài nguyên
