Với lợi thế về rừng, nguồn gen và điều kiện sinh thái đặc thù, khu vực phía Tây tỉnh có dư địa hình thành những vùng nguyên liệu dược liệu quy mô lớn.
Dư địa lớn từ những cánh rừng
Khu vực phía Tây tỉnh hiện có gần 650 nghìn ha rừng, trong đó rừng tự nhiên gần 478 nghìn ha và rừng trồng hơn 158 nghìn ha. Riêng khu vực Kbang trước đây có hơn 130 nghìn ha đất lâm nghiệp, trong đó nhiều diện tích nằm trong không gian của Khu dự trữ sinh quyển thế giới cao nguyên Kon Hà Nừng.
Tại Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh (nằm trên địa bàn các xã Krong, Đak Rong, Đak Sơmei và Ayun), ghi nhận khoảng 305 loài cây dược liệu, trong đó 75 loài quý, hiếm đã được xây dựng cơ sở dữ liệu, gắn mã QR; khoảng 8 - 10 loài có tên trong Sách đỏ Việt Nam và danh sách về tình trạng bảo tồn và mức độ nguy cơ tuyệt chủng của các loài động vật, thực vật, nấm (Danh lục đỏ IUCN). Khoảng 30 loài có tiềm năng khai thác, với trữ lượng ước 10 - 20 tấn/năm. Một số loài có giá trị như địa liền, giảo cổ lam, sâm cau đã được nghiên cứu, lập bản đồ phân bố và nhân giống.
Theo ngành Nông nghiệp và Môi trường, toàn tỉnh hiện có khoảng 1.500 ha cây dược liệu, gồm 270,6 ha dưới tán rừng và khoảng 1.228 ha trên đất nông nghiệp. Tỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030 phát triển hơn 7.486 ha. Cùng với đó, tỉnh có 3 cơ sở sản xuất dược liệu đạt chuẩn GMP và 3 cơ sở chế biến, trong khi nhu cầu nguyên liệu khoảng 15.000 tấn/năm.
Đặc biệt, tại các xã Sơn Lang, Đak Rong, Krong, dược liệu dưới tán rừng được định hướng phát triển gắn với du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng và kinh tế rừng. Một số DN đã bắt đầu tham gia.
Phó Giám đốc Sở KH&CN Nguyễn Hữu Hà cho rằng, KHCN phải trở thành nền tảng để tỉnh Gia Lai phát triển ngành dược liệu, đồng thời cần tăng cường kết nối và thu hút nguồn lực tri thức cho lĩnh vực này. Đây là hướng đi phù hợp với sự chuyển dịch của nông nghiệp hiện nay, hướng đến chất lượng, giá trị gia tăng và khả năng tham gia sâu vào chuỗi sản xuất.
Một trong những minh chứng rõ nhất là mô hình trồng nấm linh chi đỏ dưới tán keo tại chân núi Cờ (xã Ia Phí). Từ năm 2020, Công ty TNHH Minh Khánh Gia Lai (xã Đức Cơ) liên kết với Công ty TNHH Lâm nông nghiệp vi sinh Vos Five A (xã Đak Đoa) và HTX Dịch vụ nông nghiệp Núi Cờ (xã Ia Phí) trồng thử nghiệm.
Ông Nguyễn Công Hiệu - Giám đốc Công ty TNHH Minh Khánh Gia Lai - cho hay: Sau nhiều năm thử nghiệm, tán keo được xác định phù hợp về nhiệt độ, độ ẩm và đất; đồng thời giúp giảm cỏ dại, giảm chi phí chăm sóc, lá cây phân hủy bổ sung dinh dưỡng cho đất. Tỷ lệ phôi sống đạt khoảng 98%. Sau 3 - 4 tháng có thể thu hoạch, mỗi năm thu nhiều đợt.
Mỗi héc ta rừng keo bố trí khoảng 20.000 bịch phôi, mỗi bịch cho 2 - 2,2 kg nấm/năm tùy điều kiện chăm sóc và kỹ thuật; giá bán khoảng 500 nghìn đồng đến 1 triệu đồng/kg tùy chất lượng và thời điểm. Mô hình tạo thêm giá trị trên cùng diện tích rừng trồng, đồng thời hình thành liên kết giữa DN, HTX và người dân từ cung cấp phôi, hướng dẫn kỹ thuật đến tiêu thụ sản phẩm.
Liên kết để hình thành vùng nguyên liệu
Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Văn Hoan cho hay, phát triển dược liệu phải được thực hiện đồng bộ từ quy hoạch, bảo tồn nguồn giống, chăm sóc đến chế biến, tiêu thụ; tập trung hình thành vùng trồng, bảo tồn các loài dược liệu quý, chuyển giao quy trình công nghệ và mở rộng diện tích đạt tiêu chuẩn. Mục tiêu là hơn 7.486 ha vào năm 2030, với sự tham gia của “4 nhà”: Nhà nước, nhà khoa học, DN và nông dân.
DN cần tham gia ngay từ đầu, từ lựa chọn cây, vùng trồng, giống, công nghệ đến ký hợp đồng thu mua, chế biến và kết nối thị trường. Một trong những DN tiên phong là Công ty TNHH Phát triển Khoa học Quốc tế Trường Sinh (Khu công nghiệp Trà Đa, phường Pleiku), hiện sử dụng khoảng 15.000 tấn dược liệu/năm để sản xuất hơn 200 sản phẩm. Đây là một trong những DN tại khu vực miền Trung - Tây Nguyên đáp ứng tiêu chuẩn GMP-WHO trong sản xuất thuốc đông dược và thực phẩm bảo vệ sức khỏe.
Ông Phan Thanh Thiên - Tổng Giám đốc Công ty TNHH Phát triển Khoa học Quốc tế Trường Sinh - cho biết: DN vừa ký kết với Viện Dược liệu để phối hợp khảo sát, đánh giá, lựa chọn vùng trồng; nghiên cứu các loại dược liệu dưới tán rừng, ưu tiên những loài bản địa có tính khả thi. DN sẽ hỗ trợ từ giống, trồng, thu hái, sơ chế đến kết nối chế biến. Trong năm 2026, Trường Sinh dự kiến đầu tư thêm 500 tỷ đồng để phát triển 850 ha vùng nguyên liệu dược liệu dưới tán rừng tại Gia Lai.
Tại cuộc làm việc giữa năm 2026 với 6 xã Kbang, Kông Bơ La, Tơ Tung, Sơn Lang, Đak Rong và Krong, Chủ tịch UBND tỉnh Phạm Anh Tuấn đánh giá cao tiềm năng phát triển dược liệu dưới tán rừng; yêu cầu các địa phương xây dựng liên kết chuỗi bền vững giữa người dân với DN có năng lực về vốn, công nghệ, chế biến và tiêu thụ, đưa các mô hình dưới tán rừng vào chuỗi giá trị hoàn chỉnh, tránh phát triển manh mún, nhỏ lẻ theo từng hộ dân.
Định hướng này đang bắt đầu được cụ thể hóa bằng các dự án đầu tư. Tại xã Đak Rong, Công ty TNHH Phát triển Khoa học Quốc tế Trường Sinh đang triển khai dự án dược liệu dưới tán rừng và dự án sâm Ngọc Linh. Công ty CP Dược liệu Quang Huy (phường Diên Hồng) cũng đang nghiên cứu phát triển dược liệu dưới tán rừng gắn với du lịch sinh thái…
