Gia Lai có điều kiện đất đai, khí hậu thuận lợi để phát triển nhiều loại cây trồng có giá trị kinh tế cao. Trong đó, khu vực phía Tây tỉnh là vùng sản xuất các loại cây công nghiệp chủ lực như cà phê, hồ tiêu, cây ăn quả, còn phía Đông chủ yếu phát triển mạnh lúa nước, rau màu và nhiều loại cây trồng khác. Những năm qua, tỉnh quan tâm đầu tư hệ thống hồ chứa, đập dâng, trạm bơm và kênh mương, từng bước đưa nguồn nước tưới đến các vùng sản xuất.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, toàn tỉnh hiện có 284 công trình hồ chứa nước với tổng dung tích gần 1.454 triệu m³; 486 đập dâng, 272 trạm bơm và khoảng 7.813 km kênh mương các loại. Hệ thống này không chỉ phục vụ sản xuất nông nghiệp mà còn đáp ứng nhu cầu nước sinh hoạt, công nghiệp, nuôi trồng thủy sản, phát điện và các mục đích khác.
Hiệu quả từ các công trình thủy lợi được thể hiện rõ tại nhiều vùng sản xuất, nhất là những nơi trước đây thường xuyên thiếu nước vào mùa khô. Ông Nguyễn Văn Ánh (làng Đút, xã Ia Lâu) cho biết: Những năm qua, Nhà nước đầu tư các công trình đập dâng Ia Lâu, Ia Lốp, hồ chứa Plei Pai cùng hệ thống kênh chính và kênh nội đồng, đưa nước đến tận ruộng. Nhờ đó, cánh đồng lúa nước Ia Lâu từ chỗ chủ yếu phụ thuộc vào nước trời nay đã có thể sản xuất ổn định 2 vụ/năm, giảm đáng kể nguy cơ thiệt hại do hạn hán.
Gia đình ông Ánh hiện sản xuất 5 ha lúa nước. Nhờ sử dụng giống mới, áp dụng tiến bộ kỹ thuật và cơ giới hóa từ khâu làm đất, gieo sạ, chăm sóc đến thu hoạch, mỗi năm gia đình thu lợi nhuận khoảng 200 - 250 triệu đồng. Tương tự, tại vùng sản xuất Ayun Hạ, nguồn nước từ đại công trình thủy lợi Ayun Hạ đã tạo điều kiện để người dân, trong đó có đông đồng bào dân tộc thiểu số, duy trì sản xuất lúa nước 2 vụ/năm.
Mặc dù hệ thống thủy lợi đã được quan tâm đầu tư, nhưng việc khai thác nguồn nước giữa các khu vực vẫn chưa đồng đều. Theo cơ quan chuyên môn, khu vực phía Tây còn thiếu các công trình tạo nguồn và hệ thống kênh dẫn đồng bộ.
Một số hồ chứa chưa phát huy hết năng lực tưới theo thiết kế do việc đầu tư giữa hồ chứa, kênh dẫn và các công trình trên kênh chưa đồng bộ. Trong khi đó, khu vực phía Đông có hệ thống thủy lợi tương đối hoàn chỉnh nhưng nhiều công trình được xây dựng từ lâu, cần tiếp tục sửa chữa, nâng cấp để đáp ứng yêu cầu sản xuất trong điều kiện mới.
Để khắc phục những hạn chế này, tỉnh đang triển khai nhiều công trình trọng điểm, cấp bách. Trong đó có hồ Ia Prat (xã Ia Khươl) với tổng vốn 100 tỷ đồng; hoàn thiện hệ thống kênh mương của các hồ chứa Tầu Dầu 2 (xã Đak Pơ), Ia Rtô (xã Ia Sao), Plei Thơ Ga (xã Chư Pưh, Ia Le), Plei Keo (xã Al Bá) với tổng chiều dài 30,9 km và mức đầu tư 485 tỷ đồng; nâng cấp hồ Ia Ring với mức đầu tư 27 tỷ đồng. Đáng chú ý, dự án hồ chứa nước Ia Tul có tổng mức đầu tư 4.024 tỷ đồng; đầu tư hoàn thiện hệ thống kênh nhánh hồ chứa Ia Mơr với kinh phí 205,9 tỷ đồng.
Tại khu vực phía Đông, tỉnh triển khai dự án hồ chứa nước Suối Lớn - Suối Chiếp (xã Canh Vinh). Đồng thời sửa chữa, nâng cấp các hồ chứa bị hư hỏng, xuống cấp. Giai đoạn 2026 - 2030 dự kiến thực hiện đối với khoảng 11 hồ chứa, với tổng mức đầu tư khoảng 285 tỷ đồng.
Bên cạnh đó, một số công trình trọng điểm khác cũng đang được chuẩn bị đầu tư. Ban Quản lý dự án NN&PTNT tỉnh triển khai các dự án hồ chứa nước Đak Pơ Tó tại xã Kon Chiêng và Pờ Tó; hồ Suối Lơ tại xã Tơ Tung và Kông Bơ La; hệ thống thủy lợi Kbang - An Khê tại các xã Kbang, Kông Bơ La, Cửu An và phường An Khê. Cùng với đó, Ban Quản lý các dự án đầu tư xây dựng tỉnh chuẩn bị đầu tư hồ chứa nước Ia Ke tại xã Ia Hrú và xã Chư A Thai; hồ Đông Xuân tại xã Ia Le. Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng đang đầu tư dự án thủy lợi Ia Tul.
Việc tiếp tục đầu tư, hoàn thiện hệ thống thủy lợi được xem là một trong những điều kiện hạ tầng quan trọng để thực hiện mục tiêu nâng giá trị sản xuất trồng trọt lên 40.265 tỷ đồng vào năm 2030. Trọng tâm là mở rộng diện tích được tưới chủ động, hình thành các vùng nguyên liệu tập trung tại khu vực phía Tây; đồng thời củng cố, hiện đại hóa hệ thống thủy lợi ở khu vực phía Đông.
Theo định hướng của ngành nông nghiệp, khu vực phía Tây - nơi có diện tích sản xuất nông nghiệp lớn nhưng tỷ lệ cấp nước chủ động còn thấp - sẽ được ưu tiên đầu tư các công trình tạo nguồn, phân vùng và kết nối nguồn nước. Trong khi đó, khu vực phía Đông tập trung sửa chữa, hiện đại hóa, nâng cao hiệu quả khai thác các công trình hiện có.
Theo Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Cao Thanh Thương, các công trình trọng điểm như hồ Ia Tul, Đak Pơ Tó, Suối Lơ, Ia Ke, Đông Xuân, Đak Trau Dle cùng các dự án Djang, Kờ Tung và hệ thống thủy lợi Kbang - An Khê được kỳ vọng sẽ tạo thêm dư địa phát triển cho nông nghiệp Gia Lai.
