Đã ngoài 80 tuổi, cựu binh Đặng Hà Thụy (phường Hoài Nhơn), nguyên cán bộ Đoàn 5501, vẫn miệt mài đi tìm đồng đội. Trong căn nhà nhỏ của ông, hồ sơ, giấy báo tử, danh sách liệt sĩ và những ký hiệu hòm thư chiến trường được gìn giữ như những dấu nối với quá khứ.
Năm 2005, từ khoản lương ít ỏi, ông bắt đầu những chuyến đi đến các nghĩa trang, chiến trường xưa để chụp ảnh, sao lưu tư liệu và kết nối thông tin với thân nhân liệt sĩ. Từ giấy báo tử, hồ sơ đơn vị và mã hiệu chiến trường, ông từng bước xác định nơi chiến đấu, hy sinh của nhiều liệt sĩ.
Từ nguồn tin ông cung cấp, năm 2022, cơ quan chức năng đã khai quật, quy tập được hàng chục hài cốt liệt sĩ hy sinh trong trận đánh đồi Xuân Sơn (thuộc huyện Hoài Ân cũ). Hiện ông đã hoàn chỉnh hồ sơ về hố chôn tập thể hàng chục cán bộ, chiến sĩ Tiểu đoàn Đặc công D40 tại di tích Cấm An Sơn, phường Tam Quan và gửi cơ quan chức năng thẩm định triển khai tìm kiếm, quy tập.
Để có được kết quả ấy, ông Thụy còn kết nối với nhiều cựu chiến binh Mỹ từng tham chiến tại Việt Nam để tìm thêm bản đồ, sơ đồ chôn cất, nhật ký và ký ức về các trận đánh. Thời gian gần đây, hành trình của ông Thụy có sự đồng hành của kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, thành viên Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam, thành viên Tổ giúp việc cho Phó Thủ tướng trong Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.
Với người cựu binh già, mỗi tài liệu được tìm thấy là thêm một cơ hội đưa đồng đội trở về. “Còn sống, tôi còn đi tìm anh em”, ông Thụy khẳng định.
Cũng mang theo lời hứa với đồng đội, cựu chiến binh Nguyễn Nam Nhung - Trưởng Ban liên lạc Hội Cựu chiến binh D40 Đặc công, Sư đoàn 3 Sao Vàng, hiện sinh sống tại Hà Nội, đã bắt đầu hành trình tìm kiếm từ năm 1995. Suốt gần 30 năm, ông lần theo từng địa danh, gặp lại đồng đội cũ, đối chiếu hồ sơ và những mảnh ký ức còn sót lại để tìm dấu vết những người đã hy sinh trên chiến trường Gia Lai.
Một trong những địa điểm khiến ông đau đáu là khu vực Đồi Tranh, phía đông bắc đèo Phủ Cũ, thuộc xã Hoài Đức trước đây, nay là phường Bồng Sơn. Theo ông Nhung, tháng 1-1973, Bộ Tư lệnh Sư đoàn 3 Sao Vàng giao Đại đội 1, Tiểu đoàn Đặc công D40 tập kích một đại đội thám báo, trinh sát của Ngụy đang chốt giữ tại đây.
Đêm 27-1-1973, trận đánh do Chính trị viên Nguyễn Văn Nhượng và ông Nhung (khi đó là Đại đội phó) trực tiếp chỉ huy. Khoảng 2 giờ ngày 28-1, đơn vị nổ súng tiến công. Sau khoảng 30 phút chiến đấu, lực lượng đối phương bị tiêu diệt, lá cờ giải phóng được cắm trên Đồi Tranh. Vị trí đèo Phủ Cũ được xác lập do quân giải phóng kiểm soát trước thời điểm Hiệp định Paris có hiệu lực vào sáng cùng ngày. Trong trận đánh, có 6 cán bộ, chiến sĩ Đại đội 1 đã hy sinh.
Từ những thông tin do ông Nhung cung cấp, ngày 25-7, Bộ CHQS tỉnh đã triển khai lực lượng tìm kiếm, quy tập tại khu vực đèo Phủ Cũ. Qua khảo sát bước đầu, lực lượng làm nhiệm vụ phát hiện một số dấu tích nghi liên quan đến hài cốt liệt sĩ và đang tiếp tục mở rộng phạm vi tìm kiếm, xác minh.
Ở tuổi 75, ông Nhung đã góp phần tìm được 16 liệt sĩ, đưa các anh trở về với gia đình. Mỗi cuộc trở về là một lần ông thấy lòng mình vơi đi phần nào nỗi day dứt của người lính sống sót sau chiến tranh.
Tiếp nối hành trình của những người lính chưa nguôi lời hẹn với đồng đội, giữa trưa nắng tháng 7, cựu chiến binh Dương Văn Cảnh (SN 1940, ở Đắk Lắk) cùng một số đồng đội tìm đến Bộ CHQS tỉnh Gia Lai. Trong tay ông là tập tài liệu dày cộp, được gìn giữ qua nhiều năm, ghi lại những thông tin liên quan đến các liệt sĩ Tiểu đoàn D40 Đặc công, Sư đoàn 3 Sao Vàng đã hy sinh trên chiến trường Gia Lai.
Chậm rãi mở từng trang hồ sơ, ông Cảnh lần lượt chỉ vào các địa danh Đồi Tranh, đèo Phủ Cũ, Gò Loi, Chùa Hang và Đồi Quýt An Quý. Theo ký ức của ông và những tài liệu còn lưu giữ, tại các khu vực này vẫn có nhiều cán bộ, chiến sĩ của đơn vị đã hy sinh nhưng chưa được tìm thấy. Với ông, đó không chỉ là những trang giấy đã ngả màu, mà còn là ký ức về một thời sống chết có nhau và lời gửi gắm dành cho những đồng đội vẫn chưa thể trở về.
Đón nhận tập tài liệu từ người cựu binh, Đại tá Phạm Văn Đạt bày tỏ sự trân trọng trước nghĩa tình và trách nhiệm của ông Cảnh đối với đồng đội. Ông cho biết Bộ CHQS tỉnh sẽ phối hợp với các cơ quan, đơn vị liên quan kiểm tra, đối chiếu và xác minh từng nguồn tin, từng địa điểm để làm cơ sở tổ chức tìm kiếm.
Trên hành trình tìm kiếm những người lính còn nằm lại sau chiến tranh, không một bước chân nào là đơn độc. Phía sau mỗi cuộc trở về là sự bền bỉ của lực lượng quy tập, sự phối hợp của các cơ quan, đơn vị, chính quyền địa phương, cùng những ký ức và manh mối được đồng đội, thân nhân, nhân chứng và người dân chắt chiu trao lại. Từ chiến trường xưa trong nước đến những vùng đất ngoài biên giới, tất cả cùng chung một mong muốn tìm thấy và đưa các liệt sĩ trở về với gia đình, quê hương.
Với cán bộ, chiến sĩ Đội K52 (Bộ CHQS tỉnh), mùa khô không chỉ là một mốc thời gian trong năm mà còn là hiệu lệnh lên đường. Khi những cơn mưa cuối mùa vừa dứt, rừng trên đất bạn Campuchia dần khô ráo, họ lại khoác ba lô, băng rừng, vượt suối, tìm đến những bản làng xa xôi để lần theo dấu vết đồng đội.
Mỗi đợt tìm kiếm là một cuộc chạy đua với thời gian, khi dấu tích ngày càng mờ, nhân chứng ngày càng ít. Với tinh thần “có thông tin ở đâu, triển khai tìm kiếm ở đó”, cán bộ, chiến sĩ Đội K52 vẫn bền bỉ đối chiếu hồ sơ, lần theo từng manh mối để tìm đồng đội.
Thượng úy Đinh Hoàng Triệu Vỹ - cán bộ quy tập thuộc đội Đội K52 không còn nhớ mình đã đi qua bao nhiêu bản làng, cánh rừng và ngọn núi. Điều còn in đậm trong anh là khoảnh khắc từng lớp đất được mở ra, những di vật của người lính dần hiện hữu sau bao năm nằm sâu trong lòng đất.
Phía sau mỗi cuộc trở về là những tháng ngày bền bỉ giữa rừng sâu, là sự sẻ chia thông tin của người dân nước bạn và sự phối hợp của nhiều lực lượng. Bởi trên hành trình tri ân ấy, không ai đi tìm một mình và cũng không một người lính nào bị lãng quên.
Nhờ đó, trong mùa khô 2025-2026, Đội K52 đã khảo sát, tìm kiếm tại 139 xã, phường thuộc 23 huyện, thành phố của các tỉnh Ratanakiri, Stung Treng và Preah Vihear.
Từ 23 nguồn tin có độ tin cậy cao, lực lượng đã đào tìm tại 19 địa điểm, với khoảng 14.000 m hào và gần 11.000 m³ đất đá; qua đó quy tập được 18 hài cốt liệt sĩ, nâng tổng số hài cốt liệt sĩ đã quy tập, hồi hương về nước từ năm 2001 đến nay lên 1.530 bộ.
Triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, suốt một tháng qua, hàng trăm cán bộ, chiến sĩ trong 16 kíp lấy mẫu cùng lực lượng các địa phương đã làm việc liên tục dưới nắng nóng để khai quật, lấy mẫu hài cốt phục vụ giám định ADN.
Theo Thượng tá Nguyễn Văn Hoàng - Trưởng Ban Chính sách (Bộ CHQS tỉnh), các kíp sẽ thực hiện nhiệm vụ khai quật, lấy mẫu, bàn giao và thực hiện số hóa quy trình, thủ tục lấy mẫu hài cốt liệt sĩ đúng quy định. Khó khăn lớn nhất là điều kiện thời tiết khắc nghiệt, khi nắng nóng kéo dài hoặc lúc mưa lớn gây ảnh hưởng đến quá trình khai quật.
Trực tiếp làm nhiệm vụ tại nghĩa trang Nhơn An, Trung tá Nay Thương (Phân đội trưởng thuộc Đội K52) cho biết quy trình: Mỗi khi tiếp cận quách chứa hài cốt, mọi thao tác đều được thực hiện bằng tay với sự nâng niu, tỉ mỉ nhằm tránh làm ảnh hưởng đến các mẫu vật. Sau đó quách được bàn giao cho tổ vận chuyển để đưa đến khu vực lấy mẫu ADN.
Mỗi cán bộ, chiến sĩ tham gia Chiến dịch 500 ngày đêm đều cảm thấy vinh dự, tự hào và ý thức sâu sắc về trách nhiệm của mình khi tham gia nhiệm vụ này.
Lần đầu tham gia nhiệm vụ lấy mẫu hài cốt liệt sĩ phục vụ giám định ADN tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đak Đoa, bác sĩ Nguyễn Thị Thu Hà (Trung tâm Y tế Đức Cơ) cùng đồng nghiệp xem đây là nhiệm vụ thiêng liêng nhằm góp phần giúp các anh hùng liệt sĩ sớm trở về với gia đình.
Theo bác sĩ Hà, sau khi hài cốt được tổ khai quật bàn giao, tổ thu mẫu sẽ lựa chọn những mẫu đạt tiêu chuẩn, tiến hành vệ sinh, đóng gói, số hóa, chụp ảnh và hoàn thiện hồ sơ trước khi chuyển đến Viện Pháp y Quân đội để giám định ADN.
Nhiều hài cốt đã phân hủy sau thời gian dài, lẫn trong đất, đá, nước và tạp chất, khiến việc thu nhận mẫu gặp không ít khó khăn. Dẫu vậy, những người làm nhiệm vụ vẫn kiên trì với từng dấu vết nhỏ nhất.
