Ngày 18-7, sau hơn nửa thế kỷ nằm lại nơi chiến trường xưa, hài cốt liệt sĩ Trần Quế (SN 1939, quê xã Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh) được gia đình đón về quê hương. Ông tham gia kháng chiến, hy sinh năm 1972 tại Phù Mỹ, được an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Mỹ Hiệp.
Ông Trần Văn Long (SN 1961, xã Tứ Mỹ, tỉnh Hà Tĩnh; cháu ruột liệt sĩ Quế) cho biết năm 1992, gia đình ông đã vào Mỹ Hiệp tìm kiếm. Hai năm sau mới xác định được phần mộ và đến năm 1996 đưa được hài cốt vào nghĩa trang. Nhưng vì hoàn cảnh khó khăn, đường sá xa xôi, mong ước đưa liệt sĩ trở về quê cha đất tổ vẫn phải gác lại suốt nhiều năm.
Những ngày qua, tại các điểm thu nhận mẫu ADN phục vụ Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, giữa nhịp làm việc khẩn trương là những ánh mắt đầy hy vọng của thân nhân liệt sĩ. Nhiều người đã tuổi cao, tóc bạc, sức khỏe giảm sút nhưng vẫn cố gắng mang theo hồ sơ, giấy tờ đã ngả màu để gửi lại một mẫu sinh phẩm và một mong ước đã theo họ suốt hàng chục năm.
Với họ, mẫu ADN không chỉ là dữ liệu phục vụ giám định, mà còn là sợi dây nối giữa người đang chờ đợi với người đã nằm lại đâu đó sau chiến tranh. Mỗi mẫu được thu nhận hôm nay là thêm một cơ hội để một liệt sĩ được gọi đúng tên, một gia đình có ngày đoàn tụ.
Đã 60 năm kể từ ngày liệt sĩ Nguyễn Hựu Hạnh lên đường rồi mãi mãi không trở về, cuộc tìm kiếm vẫn chưa từng dừng lại trong gia đình ông Nguyễn Quang Minh (thôn Mỹ Hội, xã Phù Mỹ Nam). Ông Hạnh hy sinh năm 1966 tại chiến trường Quảng Ngãi. Khi anh trai ra đi, ông Minh còn nhỏ, ký ức không nhiều, nhưng hình ảnh người anh vẫn hiện hữu qua những câu chuyện của cha mẹ và tấm bằng “Tổ quốc ghi công” được gìn giữ trang trọng trên bàn thờ.
Cùng mang nỗi chờ đợi ấy, ông Trần Văn Mười (SN 1948, phường Quy Nhơn Đông) đã gần trọn đời mong tin người anh trai là liệt sĩ Trần Văn Cúc, người đi thoát ly tham gia cách mạng từ năm 1966. Suốt 60 năm qua, gia đình vẫn chưa có thông tin về nơi ông Cúc hy sinh và an táng.
Có lẽ vì thế mà với nhiều thân nhân liệt sĩ, mẫu ADN không chỉ đơn thuần là dữ liệu sinh học. Đó là niềm tin rằng một ngày nào đó, người thân của mình sẽ được gọi đúng tên, được trở về trong vòng tay gia đình và được yên nghỉ trên chính quê hương mình.
Có những cuộc chiến kết thúc bằng một văn kiện, một ngày tháng được ghi vào lịch sử. Nhưng cũng có những cuộc chiến chỉ thật sự khép lại trong lòng một gia đình khi người thân của họ được tìm thấy, được gọi đúng tên, được đưa về với quê hương, gia tộc và đồng đội…
Giữa dòng người chờ lấy mẫu ADN, ông Hồ Hội (SN 1939, phường Quy Nhơn Đông) ngồi lặng, đôi tay đã run vì tuổi tác vẫn giữ chặt tập giấy tờ về người em trai là liệt sĩ Hồ Bảy. Bao năm qua, ông không biết em đang nằm ở đâu, gia đình chỉ đắp một ngôi mộ gió để có nơi thắp hương trong ngày giỗ, ngày Tết.
Đã ngoài 90 tuổi, ông Hội không mong gì hơn ngoài một lời hồi đáp trước khi quá muộn.
Chính từ những mong mỏi ấy, Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đã trở thành một trong những nhiệm vụ có ý nghĩa chính trị, xã hội và nhân văn đặc biệt sâu sắc.
Trong 6 tháng đầu năm nay, các cơ quan chức năng của tỉnh đã tìm kiếm, quy tập được 46 hài cốt liệt sĩ. Đến nay, tỉnh Gia Lai đã hoàn thành việc khảo sát, rà soát, kiểm đếm thực trạng tại 119 nghĩa trang liệt sĩ trên địa bàn tỉnh; kiểm đếm, đối chiếu và cập nhật dữ liệu đối với tổng số 41.999 phần mộ liệt sĩ; trong đó có 18.116 mộ đầy đủ thông tin, 11.832 mộ có một phần thông tin và 11.976 mộ chưa có thông tin.
Bác sĩ Đặng Nguyễn Đức Huy (Trung tâm Y tế Tuy Phước) vẫn nhớ như in lần cùng đồng đội khai quật một phần mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính tại Nghĩa trang Liệt sĩ Bình Hiệp. Giữa lớp đất đã phủ kín dấu tích thời gian, họ tìm thấy một chiếc túi nhỏ, bên trong còn chiếc lược và một số dụng cụ quân y. Qua đánh giá ban đầu về độ tuổi xương, người nằm lại có thể là một nữ liệt sĩ còn rất trẻ.
“Khoảnh khắc nhìn thấy chiếc lược và những dụng cụ quân y, chúng tôi đều lặng đi. Những di vật ấy khiến chúng tôi cảm nhận rõ hơn rằng phía sau mỗi phần mộ chưa có tên là một con người, một cuộc đời và một gia đình vẫn đang chờ đợi”, bác sĩ Huy xúc động nói.
Cũng từ những lần trực tiếp tham gia thu nhận mẫu, bác sĩ Phạm Châu Mạnh Cường (Trung tâm Y tế Phù Cát) càng thấm thía ý nghĩa của công việc này. Với đội ngũ nhân viên y tế trẻ, mỗi thao tác chuyên môn không chỉ đòi hỏi sự chính xác, cẩn trọng mà còn là cách gửi gắm lòng biết ơn đối với những người đã hy sinh và niềm hy vọng cho các gia đình đã chờ đợi suốt nhiều thập kỷ.
Theo Đại tá Võ Tấn Tài - Chính ủy Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh, Phó Trưởng Ban Thường trực Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tỉnh Gia Lai, Chiến dịch 500 ngày đêm là cuộc chạy đua bền bỉ với thời gian của hàng nghìn cán bộ, chiến sĩ, chuyên gia và lực lượng chức năng, với mong mỏi đưa thêm các anh hùng liệt sĩ trở về với gia đình, quê hương sau nhiều thập kỷ nằm lại ở những vùng đất từng in dấu chiến tranh.
* * *
Mỗi ký ức, mỗi tấm bản đồ cũ, mỗi cuốn nhật ký, mỗi lời kể của nhân chứng đều có thể trở thành manh mối quý giá giúp tìm lại một người lính đã ngã xuống. Hành trình 500 ngày đêm rồi sẽ khép lại, nhưng hành trình tri ân sẽ còn tiếp tục, với quyết tâm đưa những người con của Tổ quốc trở về.
