Tuy nhiên, lợi thế về vùng nguyên liệu và sản lượng chưa đồng nghĩa với giá trị gia tăng tương xứng khi một phần nông sản vẫn được tiêu thụ dưới dạng nguyên liệu hoặc sơ chế.
Với yêu cầu thị trường ngày càng cao, lợi thế cạnh tranh không còn chỉ nằm ở quy mô vùng nguyên liệu. Bài toán đặt ra là tổ chức lại sản xuất, tăng cường liên kết, đẩy mạnh chế biến sâu và hình thành hệ sinh thái từ sản xuất đến tiêu thụ, qua đó tạo ra nhiều hơn giá trị ngay trên chính vùng nguyên liệu.
Từ vùng nguyên liệu đến chuỗi khép kín
Cà phê là ngành hàng được kỳ vọng tạo đột phá rõ nét nhất trong chiến lược phát triển chuỗi giá trị. Toàn tỉnh hiện có hơn 110 nghìn ha cà phê, sản lượng hơn 360 nghìn tấn/năm.
Tỷ trọng các sản phẩm chế biến sâu như cà phê rang xay, cà phê hòa tan và cà phê đặc sản ngày càng gia tăng, từng bước chuyển dịch sang những sản phẩm có giá trị cao hơn.
Theo ông Thái Như Hiệp - Chủ tịch Hội đồng thành viên kiêm Tổng Giám đốc Công ty TNHH Vĩnh Hiệp (phường An Phú), giá trị ngành cà phê không chỉ ở sản lượng mà còn ở chất lượng và thương hiệu. Gia Lai có lợi thế trở thành trung tâm cà phê Robusta chất lượng cao, nhưng cần xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn, tăng chế biến sâu.
Công ty TNHH Vĩnh Hiệp đã xây dựng Đề án phát triển ngành hàng cà phê Gia Lai đến năm 2030, tổng vốn đầu tư dự kiến hơn 18.000 tỷ đồng, hướng tới hệ sinh thái khép kín từ vùng nguyên liệu, chế biến sâu, kho trung tâm, sàn giao dịch cà phê đến nghiên cứu và phát triển.
Bên cạnh đó, hiện các doanh nghiệp, hợp tác xã trên địa bàn tỉnh đã hình thành chuỗi liên kết cà phê trên 45.530 ha, kết nối sản xuất với tiêu thụ.
Nếu cà phê mở đường cho chiến lược nâng tầm chuỗi giá trị nông sản thì ngành mía đường lại là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của mô hình kinh tế tuần hoàn.
Ông Nguyễn Hoàng Phước - Phó Giám đốc Nhà máy Đường An Khê (phường An Khê) cho biết: Sản phẩm của nhà máy hiện cung ứng cho nhiều doanh nghiệp lớn như Vinamilk, Vinasoy, Pepsi, Nutifood, Bibica, Masan…, có mặt tại nhiều hệ thống bán lẻ trong nước và từng bước xuất khẩu.
Nhà máy đạt công suất ép 18.000 tấn mía/ngày, sản xuất hơn 250 nghìn tấn đường/năm, chiếm trên 20% sản lượng đường sản xuất từ mía của cả nước.
“Để tiếp tục nâng cao giá trị cây mía, doanh nghiệp đang đầu tư nâng công suất nhà máy lên 25.000 tấn mía/ngày, mở rộng Nhà máy Điện sinh khối An Khê từ 95 MW lên 135 MW và triển khai Nhà máy Ethanol An Khê.
Khi các dự án hoàn thành, cây mía sẽ không chỉ tạo ra đường mà còn tạo ra nhiều năng lượng sạch, nhiên liệu sinh học và nhiều sản phẩm giá trị cao, hình thành một chuỗi sản xuất khép kín” - ông Phước thông tin.
Ở lĩnh vực chăn nuôi, các doanh nghiệp lớn cũng đang chuyển từ đầu tư đơn lẻ sang xây dựng hệ sinh thái sản xuất khép kín.
Ông Johan van den Ban - Tổng Giám đốc De Heus Việt Nam và châu Á - cho biết: De Heus phối hợp với Tập đoàn Hùng Nhơn (TP. Hồ Chí Minh) triển khai, đưa vào hoạt động Tổ hợp Nông nghiệp Ứng dụng Công nghệ cao DHN Gia Lai tại xã Ia Le, với vốn đầu tư gần 1.000 tỷ đồng. Tổ hợp hình thành chuỗi giá trị khép kín từ con giống, thức ăn chăn nuôi, trang trại đến chế biến và truy xuất nguồn gốc.
Giai đoạn 2026-2036, De Heus và Hùng Nhơn tiếp tục xác định Gia Lai là địa bàn chiến lược phát triển chuỗi nông nghiệp công nghệ cao khu vực miền Trung - Tây Nguyên, với tổng vốn đầu tư dự kiến 2.800 tỷ đồng.
Các dự án gồm kho chứa và trung chuyển nguyên liệu, nhà máy thức ăn chăn nuôi, trang trại gà, heo giống công nghệ cao và phát triển vùng nguyên liệu bắp khoảng 300 nghìn tấn, qua đó hướng tới chủ động nguyên liệu, tạo đầu ra ổn định và giảm phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu.
Liên kết để tối ưu hóa giá trị
Thực tế từ các ngành hàng chủ lực cho thấy, để chuỗi giá trị vận hành hiệu quả, yếu tố quan trọng là sự liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân.
Toàn tỉnh hiện có 226 chuỗi liên kết sản xuất gắn với tiêu thụ sản phẩm trên diện tích 253.100 ha, tập trung ở các ngành hàng chủ lực như hồ tiêu (2.610 ha), điều (19.640 ha), cao su (78.130 ha), mía (48.850 ha), mì (35.270 ha), sầu riêng (4.190 ha), chuối (4.560 ha), chanh dây (4.550 ha).
Theo Kế hoạch phát triển trồng trọt giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2035 được UBND tỉnh ban hành tại Quyết định số 1877/QĐ-UBND cuối tháng 4-2026, Gia Lai đặt mục tiêu đến năm 2030, tỷ lệ sản phẩm chế biến sâu của 3 ngành hàng cà phê, sầu riêng, chanh dây tăng 10-15%/năm; trên 50% giá trị xuất khẩu các sản phẩm cây trồng hàng hóa chủ lực của tỉnh (cà phê, hồ tiêu, điều, cao su, sầu riêng, chanh dây, chuối) qua sơ chế, chế biến và chế biến sâu; phấn đấu giá trị sản phẩm bình quân trên 1 ha đất trồng trọt đạt 160-165 triệu đồng.
Bà Nguyễn Thị Diễm Hằng - Phó Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty CP Vinanutrifood Bình Định (xã Tây Sơn) cho rằng: Doanh nghiệp không thể phát triển bền vững nếu chỉ thu mua sản phẩm theo từng vụ mùa.
Điều cần thiết là xây dựng mối liên kết lâu dài với các hợp tác xã để cùng lập kế hoạch sản xuất, chuyển giao kỹ thuật, kiểm soát chất lượng ngay từ vùng nguyên liệu.
Qua đó, người dân yên tâm đầu tư sản xuất, tối ưu hóa giá trị nông sản, từng bước hình thành những vùng nguyên liệu cây ăn quả quy mô lớn, ổn định và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường quốc tế.
Khép kín chuỗi giá trị vì thế không chỉ là câu chuyện của từng ngành hàng. Khi hạ tầng giao thông, khu - cụm công nghiệp, trung tâm logistics, chuyển đổi số được triển khai đồng bộ và thu hút thêm doanh nghiệp đầu tư vào chế biến sâu, các mắt xích từ sản xuất, chế biến đến lưu thông, tiêu thụ sẽ có điều kiện kết nối chặt chẽ hơn.
Phó Giám đốc Sở Công Thương Nguyễn Đình Kha cho hay: Khi sở hữu thương hiệu, sản phẩm chế biến và mạng lưới phân phối, địa phương sẽ chủ động hơn trong tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu và nâng cao sức chống chịu trước những biến động của thị trường.
Từ vùng nguyên liệu đến chế biến, từ liên kết sản xuất đến logistics và thương hiệu, những chuyển động ở các ngành hàng chủ lực đang từng bước hình thành các chuỗi giá trị khép kín. Khi giá trị được giữ lại nhiều hơn trên chính vùng nguyên liệu, người dân có thêm cơ hội nâng cao thu nhập, doanh nghiệp có thêm dư địa đầu tư.
Mỗi nhà máy chế biến cũng tạo thêm sức lan tỏa đến các lĩnh vực liên quan, góp phần chuyển dịch từ tăng trưởng về quy mô sang nâng cao chất lượng tăng trưởng, tạo nền tảng để Gia Lai từng bước trở thành trung tâm chế biến nông - lâm sản của Tây Nguyên.
