Từ vùng nguyên liệu đến trung tâm điều phối cà phê

Cùng với đó là sự chuyển dịch tư duy không chỉ bán cà phê, mà hướng tới bán tiêu chuẩn, thương hiệu và quyền định giá trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Tái cấu trúc chuỗi giá trị, phá thế “xuất thô”

Với gần 109 nghìn ha, sản lượng hơn 360 nghìn tấn, Gia Lai nằm trong nhóm địa phương dẫn đầu cả nước về quy mô sản xuất cà phê. Tuy nhiên, trong nhiều năm, phần lớn sản lượng vẫn dừng ở xuất khẩu thô.

Người trồng cà phê chủ yếu bán sản phẩm sơ chế, phụ thuộc vào thương lái và biến động của các sàn giao dịch quốc tế. Hệ quả là giá trị gia tăng thấp, chuỗi giá trị bị “cắt khúc”, lợi ích phân bổ không tương xứng với công sức sản xuất. Đây chính là điểm nghẽn lớn nhất của ngành cà phê Gia Lai suốt thời gian dài.

Sự xuất hiện và mở rộng quy mô của các doanh nghiệp (DN) lớn đang từng bước làm thay đổi cục diện này. Không chỉ dừng ở thu mua, các DN bắt đầu tham gia sâu vào tổ chức lại sản xuất, đầu tư chế biến và kết nối thị trường.

Trong bối cảnh thị trường toàn cầu ngày càng khắt khe về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững, việc xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn quốc tế không còn là lựa chọn, mà là điều kiện bắt buộc. Điều này kéo theo yêu cầu đầu tư đồng bộ từ giống, kỹ thuật canh tác đến chế biến và thương hiệu.

Ông Thái Như Hiệp - Chủ tịch Hội đồng thành viên kiêm Tổng Giám đốc Công ty TNHH Vĩnh Hiệp (phường An Phú) cho biết: DN không chỉ thu mua mà trực tiếp tổ chức lại vùng nguyên liệu, liên kết với nông dân và tham gia sâu vào chuỗi phân phối toàn cầu.

Hiện Vĩnh Hiệp đang liên kết với khoảng 20.000 hộ nông dân, xuất khẩu cà phê tới hơn 60 quốc gia, chiếm trên 12% sản lượng Robusta xuất khẩu của Việt Nam.

Không chỉ Vĩnh Hiệp, nhiều DN tại Gia Lai đã chủ động, tiên phong đi theo hướng liên kết vùng nguyên liệu và chế biến sâu như: Công ty TNHH Sản xuất và Dịch vụ Tam Ba (phường Diên Hồng), Công ty CP VCU (xã Chư Prông), Công ty TNHH Tropico Tây Nguyên (phường Diên Hồng), Công ty TNHH một thành viên Thùy Dung (phường Hội Phú), Công ty TNHH một thành viên Sản xuất thương mại và Dịch vụ Vĩnh Bình Tây Nguyên (phường An Phú), Công ty TNHH BaKa (xã Ia Hrung)… Đây là những hạt nhân quan trọng trong quá trình tái cấu trúc ngành hàng.

Theo ông Phan Bá Kiên - Giám đốc Công ty TNHH BaKa, năm 2025, BaKa đã tập trung phát triển các dòng sản phẩm truyền thống như cà phê rang xay, cà phê bột và các sản phẩm chế biến sâu, chú trọng nâng cao chất lượng theo các tiêu chuẩn quốc tế.

Nhờ đó, sản phẩm của DN đã từng bước chinh phục các kệ hàng tại những thị trường khó tính như Mỹ, Nhật Bản. Không dừng lại ở đó, DN đang tái định vị chiến lược phát triển theo hướng nâng cao giá trị gia tăng, lấy chất lượng và câu chuyện nguồn gốc làm nền tảng cạnh tranh.

“BaKa xác định rõ, trong bối cảnh thị trường toàn cầu ngày càng khắt khe, chỉ sản phẩm thôi là chưa đủ, mà phải là sản phẩm có bản sắc, minh bạch từ vùng nguyên liệu đến quy trình chế biến” - ông Kiên chia sẻ.

Thực tế cho thấy, cà phê Gia Lai đang từng bước thoát khỏi vai trò “nguồn nguyên liệu”, tiến gần hơn tới chuỗi giá trị toàn cầu - nơi DN không chỉ bán sản phẩm mà còn kiểm soát chất lượng và xây dựng thương hiệu.

Chuyển dịch từ sản xuất sang điều phối để nâng vị thế

Một điểm đáng chú ý trong quá trình chuyển dịch là lựa chọn phân khúc. Trong khi khoảng 95% diện tích cà phê Việt Nam là Robusta, việc đầu tư vào Arabica - phân khúc cao cấp, yêu cầu điều kiện canh tác khắt khe - cho thấy xu hướng “đi ngách để đi xa”.

Tập đoàn Hoàng Anh Gia Lai đang theo đuổi chiến lược này với mục tiêu mở rộng diện tích cà phê từ 3.000 ha hiện nay lên 20.000 ha trong vòng 3 năm, riêng năm 2026 dự kiến trồng mới 7.000 ha. Cùng với đó là kế hoạch đầu tư 4 nhà máy chế biến ướt và một nhà máy chiết xuất tinh cà phê hiện đại.

Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở quy mô, mà ở cách tiếp cận xây dựng chuỗi giá trị khép kín từ trồng trọt - chế biến - sản phẩm cuối cùng. Đây là bước đi nhằm thoát khỏi mô hình sản xuất phân tán, tiến tới kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị.

Sự tham gia của DN lớn không chỉ mang lại vốn, mà còn kéo theo tư duy quản trị hiện đại. Nông dân không còn sản xuất đơn lẻ, mà trở thành một mắt xích trong chuỗi liên kết. Điều này giúp giảm rủi ro, ổn định đầu ra và nâng cao chất lượng sản phẩm.

Quan trọng hơn, trọng tâm phát triển đang dịch chuyển từ sản lượng sang quyền định giá; từ xuất khẩu sang tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Khái niệm “trung tâm điều phối cà phê” vì thế mang nội hàm rộng hơn việc tập trung nguyên liệu. Đó là khả năng kiểm soát dòng chảy của sản phẩm từ vùng trồng, chế biến, logistics đến phân phối. Khi làm chủ các khâu này, Gia Lai không chỉ tham gia thị trường, mà có thể tác động đến giá trị sản phẩm.

Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc, tính bền vững và trách nhiệm xã hội, đây cũng là cơ hội để Gia Lai xây dựng “bản sắc Robusta” - một giá trị trước đây chưa được khai thác đúng mức.

Trong vai trò là Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam, ông Thái Như Hiệp cho rằng, Gia Lai hoàn toàn có thể trở thành thủ phủ cà phê Robusta chất lượng cao - xanh và có trách nhiệm; đồng thời hoàn toàn đủ điều kiện để thành “trung tâm điều phối - chế biến - giao dịch cà phê” của khu vực và thế giới.

Vấn đề cốt lõi hiện nay là cà phê của Gia Lai có giá trị gia tăng vẫn còn thấp, phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu thô, áp lực về tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc ngày càng khắt khe… đòi hỏi phải chuyển đổi mô hình phát triển căn cơ và toàn diện.

Để tạo đột phá, Vĩnh Hiệp xây dựng đề án 5 năm, sẽ triển khai từ nay đến năm 2030 nhằm đột phá ngành hàng cà phê Gia Lai vươn tầm quốc tế, với tổng số vốn đầu tư hơn 18.000 tỷ đồng.

Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận không theo dự án đơn lẻ, mà theo mô hình hệ sinh thái gồm hội tụ vùng nguyên liệu 5 tỉnh Tây Nguyên về Gia Lai, hình thành “Tây Nguyên Hub”; phát triển chế biến sâu nhằm gia tăng giá trị, giảm phụ thuộc vào xuất khẩu thô.

Đồng thời, xây dựng cụm kho trung tâm và sàn giao dịch cà phê theo chuẩn London để chủ động giá; thành lập viện nghiên cứu cà phê gắn với chuyển đổi số; phát triển chuỗi kinh tế tuần hoàn từ cà phê - phân bón hữu cơ - năng lượng xanh - du lịch trải nghiệm.

Đáng chú ý, định hướng kết nối phía Tây tỉnh với Cảng Phù Mỹ - Quy Nhơn được xem như một “hành lang giá trị”, không chỉ phục vụ xuất khẩu cà phê mà còn mở rộng cho toàn bộ nông sản khu vực, kể cả từ các tỉnh lân cận và nước bạn Lào.

Theo ông Thái Như Hiệp, nếu được triển khai đồng bộ, đến năm 2030, khi nhắc đến cà phê Robusta chất lượng cao, thế giới sẽ nhắc đến Gia Lai - Việt Nam.