Những ngày gần đây, nhiều quốc gia châu Âu phải đối mặt với đợt nắng nóng gay gắt đầu mùa hè. Nhiệt độ tại nhiều khu vực ở Pháp được dự báo lên tới 41 độ C, trong khi Tây Ban Nha, Italy và một số nước Nam Âu ghi nhận mức nhiệt phổ biến từ 38-40 độ C. Nhiều địa phương đã phải áp dụng các biện pháp khẩn cấp nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng, như mở cửa công viên suốt ngày đêm, thiết lập các điểm làm mát công cộng và hạn chế một số hoạt động ngoài trời.
Tại Pháp, khoảng 1/3 lãnh thổ từng được đặt trong tình trạng báo động đỏ về nắng nóng. Chính phủ tổ chức họp khẩn, tăng cường năng lực ứng phó y tế và điều chỉnh các hoạt động công cộng nhằm giảm nguy cơ say nắng và mất nước trong cộng đồng.
Điều đáng chú ý là nhiệt độ 40 độ C từng được xem là hiện tượng hiếm gặp tại châu Âu, nhưng hiện nay xuất hiện với tần suất ngày càng cao. Dữ liệu khí hậu cho thấy các đợt nắng nóng đến sớm hơn, kéo dài hơn và ảnh hưởng đến nhiều khu vực hơn so với trước đây. Các nhà khoa học cho rằng biến đổi khí hậu đang làm gia tăng cả cường độ lẫn tần suất của những hiện tượng thời tiết cực đoan này.
Thành phố nóng hơn vùng ngoại ô
Tuy nhiên, biến đổi khí hậu chỉ là một phần của vấn đề.
Các chuyên gia ngày càng lo ngại về hiện tượng "đảo nhiệt đô thị", khi các thành phố trở nên nóng hơn đáng kể so với khu vực xung quanh do bê tông, nhựa đường, kính và các công trình xây dựng hấp thụ rồi giữ nhiệt trong thời gian dài.
Ban ngày, những bề mặt nhân tạo này tích tụ nhiệt lượng từ mặt trời. Đến ban đêm, chúng tiếp tục tỏa nhiệt trở lại môi trường, khiến nhiệt độ khó giảm sâu. Kết quả là nhiều đô thị lớn đang mất dần khả năng tự làm mát vốn có.
Các nghiên cứu cho thấy những khu vực thiếu cây xanh, mật độ xây dựng cao và có ít không gian mở thường là nơi chịu tác động nặng nề nhất của các đợt nắng nóng. Người dân ở các khu dân cư thu nhập thấp thường đối mặt với rủi ro lớn hơn do thiếu điều hòa nhiệt độ, thiếu không gian xanh và cơ sở hạ tầng chống nóng.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hơn 200.000 người tại châu Âu đã tử vong do các nguyên nhân liên quan đến nhiệt độ cực đoan trong bốn năm qua, phần lớn trong số đó được cho là có thể phòng tránh nếu các hệ thống cảnh báo và hạ tầng thích ứng được triển khai hiệu quả hơn.
Từ Delhi đến Paris: Một thách thức chung
Những gì đang diễn ra tại châu Âu phản ánh xu hướng đã xuất hiện từ nhiều năm nay tại các siêu đô thị ở châu Á.
Tại Delhi, nhiệt độ bề mặt đất cuối tháng 5 dao động từ 31,59 - 54,61 độ C, với mức trung bình toàn thành phố hơn 43 độ C. Nhiều khu vực ghi nhận nhiệt độ vượt ngưỡng 50 độ C, trong khi nhiệt độ ban đêm vẫn duy trì ở mức cao khiến người dân gần như không có cơ hội hồi phục sau những ngày nắng nóng kéo dài.
Các nghiên cứu tại Delhi cho thấy khả năng hạ nhiệt tự nhiên của thành phố đã suy giảm đáng kể trong một thập niên qua. Đồng thời, sự mở rộng nhanh chóng của các khu vực bê tông hóa cùng tình trạng suy giảm cây xanh đã làm gia tăng hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, tạo ra tình trạng được gọi là “bất bình đẳng làm mát”, khi những người có điều kiện kinh tế có thể tránh nóng trong các không gian điều hòa, còn nhóm thu nhập thấp phải tiếp tục sống và làm việc dưới nền nhiệt nguy hiểm.
Các chuyên gia cho rằng khoảng cách này đang xuất hiện tại nhiều thành phố trên thế giới, từ Delhi, Madrid, Rome cho đến Paris.
Châu Âu bắt đầu thay đổi cách quy hoạch thành phố
Trước nguy cơ ngày càng gia tăng, nhiều thành phố châu Âu đang triển khai các chương trình thích ứng với nhiệt độ cực đoan.
Từ Athens, Barcelona đến các đô thị Bắc Âu, chính quyền địa phương đang mở rộng diện tích cây xanh, xây dựng hành lang gió, phát triển mái nhà phản xạ nhiệt, tăng cường các khu vực có bóng mát và thiết lập mạng lưới điểm tránh nóng cho người dân. Các sáng kiến này nhằm giảm nhiệt độ bề mặt đô thị, đồng thời bảo vệ những nhóm dân cư dễ bị tổn thương nhất.
Các nhà khoa học nhận định rằng trong tương lai gần, khả năng chống chịu với nắng nóng sẽ trở thành một trong những tiêu chí quan trọng nhất để đánh giá chất lượng sống của đô thị.
Nếu thế kỷ 20 được định hình bởi tốc độ đô thị hóa, thì thách thức của thế kỷ 21 có thể là làm thế nào để các thành phố tiếp tục phát triển mà không biến thành những "bẫy nhiệt" khổng lồ.
Bởi khi nhiệt độ 40 độ C không còn là hiện tượng bất thường, cuộc chiến chống biến đổi khí hậu sẽ không chỉ diễn ra trong các hội nghị quốc tế mà còn ngay trên những con phố, mái nhà và công viên của các thành phố nơi hàng tỷ người đang sinh sống.
