Nhận diện các dạng vi phạm, hệ lụy và giải pháp của cơ quan chức năng, cùng nâng cao trách nhiệm của người dùng là yêu cầu đặt ra để xây dựng môi trường mạng an toàn, lành mạnh.
Không gian mạng ngày càng bị lợi dụng để phát sinh, lan truyền và tổ chức nhiều hành vi vi phạm pháp luật với thủ đoạn ngày càng tinh vi. Từ thông tin sai sự thật, lừa đảo đến mua bán vũ khí, đánh bạc và các hoạt động phạm pháp khác, những hành vi này không chỉ gây hệ lụy trên mạng mà còn tác động trực tiếp đến an ninh, trật tự và an toàn xã hội.
Từ tin giả đến dẫn dắt dư luận
Đầu tháng 9-2026, tài khoản Facebook “Nguyễn Quốc Minh” đăng tải nội dung phản ánh một nữ sinh lớp 9 của Trường THCS Nguyễn Bỉnh Khiêm (tỉnh Gia Lai) bị bạn bạo hành sau lễ khai giảng. Dù thực tế không xảy ra vụ việc, thông tin vẫn được lan truyền trên mạng xã hội, khiến nhiều người hoang mang.
Cùng thời điểm, trên nhóm “Chợ Thanh lý Đức Cơ” xuất hiện thông tin cho rằng một ngôi làng thuộc xã Ia Nan xảy ra dịch tả heo châu Phi, kèm lời kêu gọi người dân có heo nên tiêm phòng.
Thông tin khiến người chăn nuôi và dư luận địa phương lo lắng, dù sau đó cơ quan chức năng xác minh, khẳng định trên địa bàn xã Ia Nan không ghi nhận trường hợp heo mắc bệnh như thông tin đăng tải.
Đáng chú ý, cách đặt tiêu đề hoặc dẫn dắt thông tin cũng có thể khiến người tiếp nhận hiểu sai bản chất, địa điểm xảy ra sự việc. Tháng 7-2026, một người ở phường Quy Nhơn Nam đăng video vụ tai nạn tàu cao tốc khiến 15 du khách Ấn Độ tử vong, xảy ra tại Phú Quốc (tỉnh An Giang), nhưng đặt tiêu đề “Hot nhất Phú Quy Nhơn hôm nay”. Cách đặt tiêu đề này dễ khiến người xem hiểu nhầm vụ tai nạn xảy ra tại Quy Nhơn.
Ngoài ra, mạng xã hội còn được sử dụng để livestream, bình luận, kêu gọi, lôi kéo người khác tham gia các việc cụ thể. Tại xã Ân Tường, một số cá nhân sử dụng Facebook livestream, bình luận với nội dung sai sự thật, kích động người dân tập trung, cản trở hoạt động khai thác cát hợp pháp tại sông Kim Sơn.
Tại xã Phù Mỹ Đông, một số trường hợp sử dụng Facebook livestream, bình luận theo hướng kích động liên quan công tác giải phóng mặt bằng Dự án Khu công nghiệp Phù Mỹ, ảnh hưởng đến tình hình an ninh trật tự tại địa phương.
Theo Phòng An ninh mạng (Công an tỉnh), trong năm 2025 và 6 tháng đầu năm 2026, đơn vị đã phát hiện, xử lý hàng trăm trường hợp vi phạm trên không gian mạng; trong đó, đăng tải, chia sẻ thông tin giả, sai sự thật, chưa được kiểm chứng vẫn là hành vi phổ biến.
Đại tá Phan Thanh Sơn - Trưởng Phòng An ninh mạng - cho rằng, cùng với nội dung được đăng tải, cách đặt tiêu đề, bình luận, cắt ghép hoặc dẫn dắt thông tin cũng có thể tác động đến cách người dùng tiếp nhận một vụ việc.
“Một bài đăng, một hình ảnh được tạo ra chỉ trong vài phút, nhưng nếu không được kiểm chứng có thể nhanh chóng được chia sẻ đến hàng nghìn người. Đáng ngại hơn, với sự hỗ trợ của các công cụ chỉnh sửa, AI, việc làm cho một nội dung sai lệch trở nên giống thật ngày càng dễ dàng” - Đại tá Phan Thanh Sơn nói.
Những “chiếc bẫy” liên tục đổi hình
Trong bức tranh vi phạm trên không gian mạng, lừa đảo chiếm đoạt tài sản là nhóm hành vi có thủ đoạn biến hóa nhanh. Năm 2025 và 6 tháng đầu năm 2026, toàn tỉnh xảy ra 169 vụ lừa đảo trên không gian mạng, gây thiệt hại khoảng 127 tỷ đồng.
Sau khi tiếp nhận tin báo, Công an tỉnh phối hợp với các ngân hàng, tổ chức tín dụng trong cả nước truy tìm, ngăn chặn, tạm giữ hơn 900 triệu đồng liên quan các vụ việc.
Đằng sau những con số này là hàng loạt kịch bản được thay đổi theo tâm lý, nhu cầu và thói quen của người dùng. Phổ biến vẫn là giả danh cán bộ công an, viện kiểm sát nhân dân, tòa án, ngân hàng để tạo sức ép, yêu cầu cung cấp thông tin, cài ứng dụng, truy cập đường link hoặc chuyển tiền.
Tại xã Kông Chro, từ giữa tháng 12-2025 đến giữa tháng 3-2026, Công an xã tiếp nhận nhiều tin báo bị lừa đảo với số tiền bị chiếm đoạt hơn 400 triệu đồng; trong đó có trường hợp đối tượng giả danh cơ quan chức năng để đe dọa, buộc nạn nhân chuyển tiền.
Một hướng khác là đánh vào tâm lý muốn kiếm tiền nhanh. Các đối tượng lập nhóm đầu tư, cộng tác viên, làm nhiệm vụ trực tuyến, cho vay qua mạng; ban đầu tạo lợi nhuận nhỏ hoặc đưa ra ưu đãi hấp dẫn, sau đó liên tục yêu cầu nạn nhân chuyển thêm tiền.
Như trường hợp ông N.C.M. (49 tuổi, phường An Nhơn), sau khi nộp 299 nghìn đồng tham gia chương trình trúng thưởng, được thông báo nhận giải 1,872 tỷ đồng rồi lần lượt chuyển tiền với nhiều lý do khác nhau, tổng cộng mất hơn 368 triệu đồng.
Các giao dịch quen thuộc hằng ngày cũng bị lợi dụng làm “mồi nhử”: Giả danh shipper, nhân viên điện lực, bảo hiểm để yêu cầu cung cấp thông tin hoặc thực hiện giao dịch; giả đại lý vé máy bay, tour du lịch; gọi đặt hàng rồi yêu cầu người bán mua hộ hàng hóa có giá trị cao.
Ông T.Q.M. (phường An Nhơn Nam) từng truy cập đường link giả mạo liên quan đến giao hàng, BHXH và cung cấp thông tin cá nhân, tài khoản ngân hàng và bị chiếm đoạt hơn 114 triệu đồng.
Thậm chí, khi nạn nhân đã bị lừa, các đối tượng tiếp tục dựng những hội nhóm với các tên gọi như “Tiếp nhận thông tin thu hồi vốn treo”, “Lấy lại tiền bị lừa qua mạng”, kèm giao diện giả mạo cơ quan chức năng để tạo lòng tin và lừa lần thứ 2.
Cùng với đó là thủ đoạn giả mạo người thân bằng tài khoản Facebook, Zalo có hình ảnh, thông tin tương tự tài khoản thật. Sau một thời gian tạo lòng tin, đối tượng nhắn tin, gọi video Deepfake nhờ chuyển tiền hoặc tham gia đầu tư, làm dịch vụ.
Đáng chú ý, dữ liệu cá nhân đang trở thành nguồn “nguyên liệu” giúp các kịch bản lừa đảo tinh vi hơn. Từ đầu năm 2026, Công an tỉnh đã xử lý 5 vụ mua bán, cung cấp trái phép dữ liệu cá nhân.
Mạng xã hội thành “địa bàn” của tội phạm
Không chỉ là nơi đăng tải, chia sẻ thông tin hay kết nối, mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến ngày càng được tận dụng cho nhiều hoạt động vi phạm pháp luật.
Từ năm 2025 đến tháng 9-2026, qua công tác nắm tình hình, Công an tỉnh phát hiện các vụ đánh bạc, tổ chức đánh bạc qua mạng; mua bán, tàng trữ vũ khí; mua bán hàng cấm; đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin trên mạng máy tính, mạng viễn thông và một số hành vi khác xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, cá nhân.
Có vụ, Facebook được sử dụng để quảng cáo, tìm người mua; có vụ, các nhóm, tài khoản nhắn tin trở thành nơi kết nối người tham gia, trao đổi và duy trì hoạt động.
Đánh bạc, cá cược bóng đá được tổ chức qua mạng, kết nối người chơi ở nhiều địa bàn; mua bán vũ khí cũng được thực hiện qua các tài khoản mạng xã hội. Qua xác minh một tài khoản Facebook đăng quảng cáo bán súng, lực lượng chức năng làm rõ người sử dụng, thu giữ 2 khẩu súng hơi và 287 viên đạn.
Cách thức hoạt động còn được tổ chức kín hơn thông qua nhiều tài khoản, thiết bị. Tại xã Ia Dơk, lực lượng chức năng phát hiện nhóm người có dấu hiệu tổ chức cho người khác đăng ký, duy trì và vận hành nhiều tài khoản Zalo trên các máy tính kết nối internet.
Với chuyên án VKT8, lực lượng công an phát hiện việc mua bán vũ khí qua mạng được tổ chức thành nhóm; đã bắt giữ, xử lý 4 đối tượng, thu giữ 16 khẩu súng.
Đáng chú ý, không gian mạng còn có thể là điểm khởi đầu của những vụ việc diễn biến ngoài đời. Cuối tháng 7-2026, xuất phát từ mâu thuẫn trên mạng xã hội, một nhóm thanh thiếu niên ở xã Tuy Phước đã rủ rê, tập hợp nhau mang theo hung khí đuổi đánh, ném chai bia, chém người đi đường, khiến dư luận bức xúc.
Đại tá Nguyễn Chí Linh - Phó Giám đốc Công an tỉnh - nhận định: “Sự phát triển của không gian mạng đang tạo ra môi trường mới để các loại tội phạm thay đổi phương thức hoạt động, mở rộng phạm vi tiếp cận và liên kết các khâu từ tìm kiếm, lôi kéo, trao đổi đến tổ chức thực hiện hành vi vi phạm.
Vì vậy, tội phạm trên không gian mạng không chỉ là những hành vi xảy ra trên màn hình mà có thể tác động đến tài sản, quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, tổ chức, thậm chí chuyển hóa thành những vụ việc ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh trật tự trong đời sống thực”.
------------------------------------------------
* Kỳ 2: Từ màn hình ảo đến hậu quả thật
