Từ hạt lúa rẫy đến những cánh đồng lúa nước
Với triết lý sống thuận tự nhiên, trước đây, người Jrai ở vùng thung lũng Cheo Reo (thuộc địa bàn các huyện Phú Thiện, Ia Pa và thị xã Ayun Pa cũ) rất gắn bó với cây lúa rẫy. Trên nương rẫy, đàn ông dùng những cây gậy dài vót nhọn để chọc lỗ, phụ nữ đi sau cho hạt lúa giống xuống rồi dùng chân trần lấp đất lại.
Đến mùa thu hoạch, họ dùng tay tuốt từng bông lúa bỏ vào gùi, chờ ngày làm lễ rước “hồn lúa” về kho. Cứ như vậy, mỗi năm, người dân chỉ canh tác một vụ. Khi đất bạc màu, họ chuyển sang canh tác ở đám rẫy khác, chờ đất cũ phục hồi sẽ quay trở lại.
Cuộc cách mạng với cây lúa chỉ đến với vùng thung lũng Cheo Reo khi công trình đại thủy nông Ayun Hạ hoàn thành và đưa vào vận hành năm 1994. Công trình có diện tích mặt nước 37 km2, dung tích 253 triệu m3, phục vụ nước tưới cho hơn 13.500 ha ruộng.
Tuy nhiên, việc tuyên truyền, vận động bà con chuyển từ làm lúa rẫy sang trồng lúa nước 2 vụ là một hành trình nhiều gian nan bởi nhiều người lo sợ việc này đi ngược với tự nhiên, sẽ bị Yàng trách phạt.
Trong bối cảnh ấy, những con người tiên phong đóng vai trò quyết định. Ông Rô Khen (thôn 1, xã Pờ Tó) là một điển hình. Hơn 30 năm đã trôi qua nhưng ông vẫn còn nhớ như in cảm giác vui mừng khi dòng nước mát lành từ kênh thủy lợi chảy vào tận ruộng.
Khi ông Khen đem 5 ha đất rẫy đổi lấy 1 ha đất ruộng trồng lúa, nhiều người trong làng nói ông liều. Nhưng nhờ học hỏi kinh nghiệm từ những hộ người Kinh vào xây dựng kinh tế mới, vụ đầu tiên, ông thu hoạch được hơn 1 tấn lúa, trở thành hộ có sản lượng lúa cao nhất vùng.
“Trăm nghe không bằng một thấy”, bà con trong vùng kéo đến nhà ông đổi bò lấy lúa giống về gieo sạ và nhờ ông hướng dẫn kỹ thuật. Cứ như vậy, không khí làm lúa nước lan rộng khắp nhiều buôn làng.
“Năm 2016, nhà tôi sở hữu 10 ha đất trồng lúa, năng suất đạt từ 8-10 tấn/ha. Những mùa vàng nối tiếp nhau không chỉ giúp gia đình tôi và nhiều hộ có của ăn của để mà còn mở ra con đường thoát nghèo cho đồng bào dân tộc thiểu số tại địa phương” - ông Khen chia sẻ.
Từ đây, các mô hình liên kết sản xuất lúa dần được hình thành. Hoạt động theo mô hình kiểu mới, hiện HTX Nông nghiệp Chư A Thai (xã Chư A Thai) đang liên kết với 70 hộ dân, chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số, triển khai mô hình cánh đồng lúa một giống chất lượng cao trên diện tích 140 ha.
Cái được lớn nhất khi tham gia mô hình là bà con đã thay đổi thói quen canh tác lúa nước, tiết kiệm được lượng giống gieo sạ, phân bón, hạn chế thuốc trừ sâu mà năng suất, chất lượng hạt gạo lại tăng, được HTX Nông nghiệp Chư A Thai thu mua với giá cao hơn thị trường.
Ông Phạm Ngọc Nghĩa - Giám đốc HTX Nông nghiệp Chư A Thai - cho biết: “Từ năm 2019 đến nay, sau khi xây dựng thành công thương hiệu “Gạo Phú Thiện”, HTX đã có 11 sản phẩm gạo đạt chứng nhận OCOP 4 sao và 3 sao cấp tỉnh.
Hạt gạo Phú Thiện không còn “ẩn mình” trong những bao tải vô danh mà được đóng gói, dán nhãn, truy xuất nguồn gốc, mang theo câu chuyện về vùng đất và con người cao nguyên, được người tiêu dùng ưa chuộng”.
Hướng đến mục tiêu phát triển bền vững
Từ vụ mùa năm 2023 đến nay, HTX Nông nghiệp Chư A Thai phối hợp với Viện Nghiên cứu phát triển đồng bằng sông Cửu Long triển khai trồng khảo nghiệm, tuyển chọn, lai tạo giống lúa mới. Đây được coi là bước tiến quan trọng góp phần đa dạng giống lúa, tăng tính chủ động của địa phương trong sản xuất lúa gạo, hướng tới phát triển nền nông nghiệp bền vững.
Theo ông Nghĩa, khi mô hình thành công, HTX sẽ được toàn quyền sản xuất bộ giống lúa để cung ứng cho nông dân trong xã; đồng thời, phối hợp với Viện Nghiên cứu phát triển đồng bằng sông Cửu Long để cung ứng giống cho thị trường cả nước.
Trong khi đó, năm 2022, việc sản phẩm gạo TBR97 của HTX Nông nghiệp Đại Đồng (xã Pờ Tó) đạt chứng nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh cũng tạo nên bước ngoặt trong sản xuất lúa gạo tại địa phương.
Ông Hà Quang Hiển - Giám đốc HTX Nông nghiệp Đại Đồng - cho hay: “Ngoài 23 thành viên, HTX liên kết với các hộ đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ xây dựng cánh đồng lúa một giống trên diện tích 135 ha. Quá trình triển khai, HTX đóng vai trò “bà đỡ” trong chuỗi liên kết như cung cấp giống, vật tư, hướng dẫn kỹ thuật và thu mua toàn bộ sản phẩm cho các hộ dân tham gia mô hình.
Hiện bình quân mỗi tháng, HTX cung ứng cho thị trường 15 tấn gạo, riêng dịp Tết lên tới hơn 40 tấn gạo, mang về lợi nhuận đáng kể cho các thành viên”.
Cùng với xây dựng thương hiệu, hiện các HTX nông nghiệp và cơ sở sản xuất lúa gạo đã chủ động ứng dụng chuyển đổi số trong quảng bá, tiêu thụ sản phẩm. Từ việc đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử, bán hàng qua mạng xã hội, livestream trực tiếp… Tất cả được tận dụng tối đa.
Anh Đỗ Quốc Lâm - chủ cơ sở chế biến gạo tại thôn Yên Phú 2 (xã Ia Hiao) cho hay: Năm 2025, ngay sau khi các sản phẩm gạo Hương Châu 6, Đài Thơm 8 đạt chứng nhận OCOP 3 sao, cơ sở đã tích cực bán hàng qua các phiên livestream.
Đó là những cảnh quay trực tiếp trên cánh đồng với lời chia sẻ chân thực từ người nông dân, hoặc cảnh quay xưởng xay xát, đóng gói hay những gian hàng giới thiệu sản phẩm tại các hội chợ với sự đồng hành trực tiếp từ chính lãnh đạo địa phương, Đoàn Thanh niên các sở, ngành của tỉnh. Hiện mỗi tháng, cơ sở cung cấp cho thị trường khoảng 8 tấn gạo, trong đó, riêng bán qua livestream chiếm 30%.
Xác định rõ vai trò của việc xây dựng thương hiệu, liên kết sản xuất cũng như chuyển đổi số, ông Phạm Văn Phương - Bí thư Đảng ủy xã Ia Hiao - cho biết: Ngay sau khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đi vào vận hành, lãnh đạo xã đã tổ chức hội nghị đối thoại với nông dân để tuyên truyền, vận động bà con triển khai cánh đồng lúa một giống; đồng thời, hỗ trợ tối đa việc quảng bá, giới thiệu sản phẩm OCOP của địa phương.
Đây là tiền đề để tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng bền vững, để cây lúa không chỉ giải quyết vấn đề lương thực mà còn giúp người dân làm giàu trên chính đồng ruộng quê hương.
