Còn nhớ hồi năm 2007, khi đang băn khoăn với câu hỏi người Tây Nguyên có Tết không hay cái mốc để “chuyển năm” của đồng bào chỉ “gói” chung trong chuỗi các lễ hội dài của tháng ning nơng thì tôi được Giám đốc Sở Văn hóa-Thông tin giao nhiệm vụ phối hợp với Vụ Văn hóa dân tộc nghiên cứu, phục dựng một lễ hội truyền thống tiêu biểu của đồng bào dân tộc thiểu số.
Thăm dò từ nhiều nguồn, cuối cùng, tôi đã có lời giải đáp thỏa đáng về nghi lễ đón năm mới của một bộ phận dân cư Tây Nguyên. Đó là lễ sơmăh kơ cham của người Bahnar Tơlô.
Vào một ngày cuối đông năm 2007, tôi và đồng nghiệp Ksor Phúc chất toàn bộ đồ dùng cá nhân, máy móc cần thiết lên chiếc xe máy cà tàng về Kông Chro. Thời điểm ấy, ở phía Đông Trường Sơn vẫn còn những trận mưa cuối mùa kèm gió lạnh. Đến nơi, chúng tôi cùng các đồng nghiệp ở Phòng Văn hóa-Thông tin như Văn Phú Thọ, Nguyễn Thông, Đinh Êu… bắt tay ngay vào công việc.
Sau khi trao đổi nhanh, chúng tôi cùng nhau vào làng Tơnung 1, xã Ya Ma. Ngôi làng có 96 hộ dân này chỉ cách thị trấn Kông Chro khoảng 5 km về phía Đông. Đoạn đường từ thị trấn vào làng tuy đã được trải cấp phối, nhưng những cơn mưa cuối mùa vẫn làm cho nhiều đoạn trở nên lầy lội, trơn trượt.
Đến nơi, thứ thu hút sự chú ý của tôi ngay từ cái nhìn đầu tiên chính là ngôi nhà rông của làng. Với kết cấu 7 gian, dài 14 sải (tay), rộng 4 sải; mái tranh dày 20 cm, khum khum úp xuống phần thân một nhà sàn có vách nứa “thượng thách hạ thu”, tạo nên sự bề thế dáng một con voi khổng lồ, vững chãi sải mình trên thảm cỏ cao nguyên. Xung quanh nhà rông, những tấm vách đan bằng phên lồ ô, hoa văn sặc sỡ, được tạo bởi các gam màu mạnh, có độ tương phản cao như đỏ-trắng, xanh-trắng… hình thành những mô típ trang trí sinh động.
Lúc chúng tôi đến, Chủ tịch UBND xã Ya Ma và các già làng đã chờ ở nhà rông. Già làng Đinh Nớ cho biết: Nhà rông của làng có Yang Gru (thần ở trong bọng/sáp ong). Đây được xem là thần bản mệnh của làng. Vì vậy mà dù ở giữa đại ngàn, nhưng dân làng kiêng ăn mật ong. Bok Rốk, bok Sét-những nhân vật trong sử thi cũng được dân làng Tơnung 1 đặc biệt tôn kính.
Chủ tịch UBND xã Đinh Hnguyên giải thích: Sơmăh kơ cham thể hiện đầy đủ không gian của hoạt động này. Sơmăh có nghĩa là cúng, kơ là một bổ ngữ, cham là sân nhà rông hiểu theo nghĩa hẹp, còn theo nghĩa rộng thì còn là đất ở của làng.
Lễ hội này được người Bahnar Tơlô tiến hành hàng năm vào cuối tháng ning nơng, sau Tết Nguyên đán của người Việt. Sơmăh kơ cham mang ý nghĩa như nghi lễ tiễn đưa năm cũ, đón năm mới, là lễ hội lớn nhất, quan trọng nhất, mở đầu cho một mùa vụ gieo trồng, một chu kỳ canh tác nương rẫy của người Bahnar Tơlô. Vì vậy mà trong lời khấn có câu: “Drau nhơn sơmăh kơ cham/Tuh snăm so, ayok snăm hle (nghĩa là: Hôm nay, dân làng làm sơmăh kơ cham/bỏ năm cũ, lấy năm mới).
Ngày 5 và 6-12-2007, lễ hội sơmăh kơ cham của người Bahnar Tơlô được phục dựng thành công tại khuôn viên nhà rông làng Tơnung 1 với sự tham gia của hơn 1.000 người Bahnar ở các làng: Tơnung 1, Tơnung 2, Hơn, Măng. Tham gia lễ hội còn có đông đảo người dân trong huyện, du khách thập phương.
Trong số này, gần 200 người trong những bộ trang phục, trang sức lễ hội sặc sỡ. Họ hồ hởi, phấn khởi tay trong tay, vai sát vai đi theo nhịp chiêng trống rộn ràng, xoay quanh khu vực có 5 thầy cúng do già làng Đinh Nớ làm chủ tế.
Lúc này, già làng Đinh Nớ cùng 4 người đứng phía dưới gơng kơpô lộng lẫy, mặt hướng về phía gơng và nhà rông, 2 tay chụm vào nhau, xòe ngang trán, đồng thanh đọc lời khấn thông báo với thần linh về việc dân làng sẽ làm sơmăh kơ cham, thông báo về những lễ vật sẽ được dâng lên thần linh và bày tỏ sự cầu mong được thần linh giúp đỡ để cả cộng đồng được mạnh khỏe, bình yên và có một mùa vụ tốt tươi năm sau.
Đối với dân làng Tơnung 1, sau gần 30 năm, với sự hỗ trợ về vật chất của dự án, cộng đồng mới làm được 1 sơmăh kơ cham với nghi thức ăn trâu hoành tráng để dâng lên thần linh như mong muốn. Với chúng tôi, nhiều năm đã qua, nhưng những gì được nhìn, được nghe… từ sơmăh kơ cham năm ấy vẫn là một ký ức vô cùng đẹp. Cũng trong lễ hội này, nhiều tư liệu được ghi và lưu giữ cho mai sau.
