Tài chỉnh chiêng, khả năng nhận biết chiêng cổ cùng vốn tri thức sâu rộng về văn hóa Jrai đã đưa tên tuổi Nghệ nhân Ưu tú Nay Phai vượt khỏi buôn làng, trở thành một trong những nghệ nhân tiêu biểu của Tây Nguyên.
Sau hàng chục năm bôn ba khắp các buôn làng, khi đã có tuổi, nghệ nhân Nay Phai trở về làng dựng một căn nhà dài, chủ yếu để lưu giữ các giá trị văn hóa Jrai.
Ông trưng hàng chục bộ chiêng cổ, bộ sưu tập trống da và nhiều hiện vật dân tộc học khác, trong đó có chiếc trống da trâu hơn 200 năm tuổi được nhiều người trả giá cao nhưng ông vẫn giữ lại.
Ông nói rằng, giữ những hiện vật ấy không phải để sở hữu của quý mà để con cháu sau này biết cha ông mình sáng tạo và gửi tâm hồn vào văn hóa như thế nào.
Nay Phai là nghệ nhân nổi tiếng rất sớm nhờ tài chỉnh chiêng. Ông được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú năm 2015 trên lĩnh vực này. Nhưng điều khiến người ta nhớ đến ông không chỉ là khả năng thẩm định giá trị của những bộ chiêng quý, chiêng cổ mà còn bởi tình yêu đặc biệt dành cho những thang âm cồng chiêng.
Niềm đam mê cồng chiêng đến với Nay Phai từ thuở nhỏ. Cha ông là người chuyên trao đổi, mua bán cồng chiêng nổi tiếng khắp vùng người Jrai. Theo chân cha trong những chuyến giao thương, cậu bé Nay Phai ngày ấy sớm làm quen với các loại chiêng từ Tây Nguyên, Lào đến Campuchia. Chỉ cần cầm chiêng, khum tay đánh thử vài tiếng, ông có thể nhận biết chất lượng, giá trị của từng bộ chiêng.
Chính sự am hiểu ấy khiến nhiều nhà nghiên cứu và đơn vị chuyên môn tìm đến ông khi cần thẩm định hiện vật. Mới đây, ông tham gia hỗ trợ Bảo tàng Pleiku thẩm định bộ chiêng Kơ Đơ, góp phần hoàn thiện hồ sơ để bộ chiêng được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Chậm rãi cầm một chiếc chiêng cổ, nắm tay gõ đánh lên mặt chiêng rồi lắng nghe âm thanh vang ngân trong căn nhà dài, ông nói: “Mỗi chiếc chiêng đều có tiếng nói riêng”. Ông chỉ vào từng vị trí trên mặt chiêng và giải thích cách điều chỉnh âm thanh nếu chiêng sai âm, lạc tiếng.
Theo ông, mỗi dân tộc có một hệ thang âm riêng. Vì vậy người chỉnh chiêng không chỉ cần kỹ thuật mà còn phải hiểu văn hóa của cộng đồng sở hữu bộ chiêng đó.
“Chiêng cũng như con người, có lúc khỏe, lúc bệnh. Chiêng sai âm thì phải tìm đúng chỗ để chỉnh lại cho chuẩn” - ông ví von. Có lẽ vì thế mà nhiều thập kỷ qua, người trong vùng vẫn gọi ông là người “chữa bệnh cho chiêng” hay “bậc thầy chỉnh chiêng”.
Điều khiến ông trăn trở nhất hiện nay không phải là thiếu chiêng cổ, mà là thiếu người biết chỉnh chiêng. Bởi vậy, ông còn dành nhiều thời gian truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ trong làng hay ở các trường học.
Ông tâm đắc nhất là những học trò nay đã trở thành nghệ nhân có uy tín ở buôn làng, đó là thành quả lớn nhất sau một đời gắn bó với cồng chiêng.
Trong số các học trò xuất sắc đó, có nghệ nhân Ksor Kok (buôn Sai, xã Phú Túc).
Ông Kok kể rằng: Từ nhỏ, ông đã được thầy Nay Phai dẫn đi khắp các buôn làng để vừa học nghề, vừa tích lũy kinh nghiệm. Điều quý nhất ông học được không chỉ là kỹ thuật chỉnh chiêng mà còn là trách nhiệm gìn giữ di sản. Chính sự say mê và tâm huyết của người thầy đã truyền cảm hứng để ông tiếp tục theo nghề và truyền dạy lại cho thế hệ trẻ.
Những đóng góp của Nghệ nhân Ưu tú Nay Phai cũng được cộng đồng và các nhà quản lý văn hóa địa phương ghi nhận. Ông Ngô Đức Mạo - Giám đốc Trung tâm Văn hóa - Thông tin và Thể thao xã Phú Túc - đánh giá: “Nghệ nhân Nay Phai có đóng góp quan trọng trong việc gìn giữ và phát huy di sản văn hóa cồng chiêng ở vùng hạ lưu sông Ba.
Ngôi nhà của ông không chỉ là nơi lưu giữ hiện vật quý mà còn trở thành địa chỉ để những người yêu văn hóa tìm hiểu về không gian cồng chiêng Tây Nguyên và đời sống của người Jrai”.
