Trong đó, Nguyễn Nhạc - người anh cả Tây Sơn tam kiệt - đã khởi xướng phong trào và đặt nền móng cho sự hình thành vương triều Tây Sơn.
Từ vùng trung du đất Gia Lai, nơi giao thoa giữa miền núi và đồng bằng, biển cả - phong trào Tây Sơn không chỉ bùng lên như một cuộc nổi dậy nông dân mà phát triển thành lực lượng chính trị - quân sự có tổ chức, mở ra tiến trình thay đổi vận mệnh đất nước.
Nhìn lại chặng đường ấy hôm nay không chỉ để tôn vinh lịch sử mà còn để hiểu rõ hơn vai trò của người giữ “trục khởi đầu” cho thời đại quật khởi - Thái Đức Hoàng đế Nguyễn Nhạc.
Mạch nguồn từ đất Võ
Cuối thế kỷ XVIII, xã hội Đàng Trong khủng hoảng toàn diện, lòng dân ly tán, hệ thống cai trị mục ruỗng. Trong bối cảnh ấy, vùng Tây Sơn thượng đạo và hạ đạo - không gian hội tụ cư dân Kinh, Thượng, Hoa - trở thành nơi bùng phát một phong trào lịch sử làm thay đổi cục diện đất nước.
Lịch sử thường nhắc đến Hoàng đế Quang Trung - Nguyễn Huệ như thiên tài quân sự làm nên chiến thắng Rạch Gầm - Xoài Mút lẫy lừng (1785), võ công hiển hách Ngọc Hồi - Đống Đa (1789); Đông Định vương Nguyễn Lữ với vai trò giữ vững Gia Định trong buổi đầu khởi nghĩa.
Nhưng để phong trào tồn tại, phát triển và định hình cấu trúc quyền lực, không thể không nhắc đến vai trò của Nguyễn Nhạc - người tạo dựng nền tảng chính trị - xã hội cho toàn bộ tiến trình ấy.
Theo nhiều công trình nghiên cứu nhà Tây Sơn, Nguyễn Nhạc trực tiếp phát động phong trào năm 1771 từ Tây Sơn thượng đạo đến Tây Sơn hạ đạo - không gian gắn với vùng Gia Lai ngày nay.
Ông là thủ lĩnh bản địa am hiểu đời sống cư dân, nắm rõ mâu thuẫn xã hội và khát vọng đổi thay của nhân dân. Nhờ vậy, lực lượng được tập hợp rộng khắp: Nông dân, thương nhân, cư dân miền núi, hào kiệt địa phương, thậm chí cả sĩ phu đương thời.
Chính sự liên kết đa tầng lớp này đã giúp phong trào vượt khỏi khuôn khổ nổi dậy tự phát để trở thành lực lượng có tổ chức. Tư duy chiến lược của Nguyễn Nhạc thể hiện ở việc xây dựng căn cứ, kiểm soát tuyến giao thương từ miền núi xuống đồng bằng ra biển, tạo thế đứng vững chắc cho nghĩa quân.
Từ đất Võ, phong trào nhanh chóng lan rộng, giành nhiều thắng lợi, làm chủ vùng đất rộng lớn từ Quảng Nam đến Bình Thuận trong giai đoạn 1776-1788.
Khác với nhiều cuộc khởi nghĩa cùng thời, phong trào Tây Sơn sớm mang tư duy kiến tạo chính quyền. Không chỉ “đánh đổ”, Nguyễn Nhạc hướng đến xây dựng trật tự mới - một dấu hiệu cho thấy vai trò đầu tàu của ông trong giai đoạn khai cuộc của lịch sử Tây Sơn.
Thành Hoàng Đế - không gian mở vận vương triều
Bước ngoặt quan trọng diễn ra khi Nguyễn Nhạc quyết định lựa chọn thành Đồ Bàn làm trung tâm quyền lực. Từ năm 1776, ông cho xây dựng và mở rộng thành; đến năm 1778 hoàn thành, đổi tên thành Hoàng Đế. Ông lên ngôi Hoàng đế lấy niên hiệu Thái Đức, lập nên vương triều Tây Sơn.
Các sử liệu triều Nguyễn như Đại Nam nhất thống chí hay Đại Nam chính biên liệt truyện đều ghi nhận sự kiện này như dấu mốc xác lập chính quyền Tây Sơn. Một lực lượng khởi nghĩa đã giành được chính quyền, hình thành trung tâm chính trị và xưng vương, xác lập vị thế quyền lực.
Dưới góc nhìn nghiên cứu hiện đại, thành Hoàng Đế không chỉ là địa điểm đóng đô mà còn là biểu hiện rõ nét của tư duy “mở vận” - kiến tạo trung tâm chính trị, quân sự nhằm củng cố chính danh và mở rộng ảnh hưởng.
Kết quả khảo cổ cho thấy nơi đây là không gian kế thừa nhiều lớp kiến trúc lịch sử từ Champa đến Tây Sơn và triều Nguyễn, phản ánh sự tiếp nối và biến chuyển quyền lực qua các thời kỳ.
PGS.TS. Đỗ Bang - Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam - nhận định, trong hơn hai thập niên (1771-1793), chính quyền đặt tại thành Hoàng Đế đã trở thành “cỗ máy chiến tranh” đóng vai trò lớn trong việc đánh bại quân Xiêm, làm suy sụp hệ thống cai trị của chúa Nguyễn, chúa Trịnh, kết nối các vùng Gia Định - Quy Nhơn - Phú Xuân - Thăng Long trong tiến trình tái lập thống nhất đất nước.
Tuy nhiên, PGS.TS. Đỗ Bang cũng chỉ ra những hạn chế trong chính sách KT-XH và mô hình phân quyền nội bộ đã góp phần làm suy yếu vai trò lãnh đạo của chính quyền Tây Sơn về sau.
Nhìn từ không gian văn hóa - lịch sử Gia Lai hôm nay, phong trào nông dân Tây Sơn không chỉ là chuỗi chiến công quân sự mà là tiến trình hình thành quyền lực bắt đầu từ tư duy chính trị của Nguyễn Nhạc. Ông là người mở đường, giữ trục và đặt nền móng cho một thời đại quật khởi hào hùng cuối thế kỷ XVIII.
Thành Hoàng Đế (nay thuộc phường An Nhơn) còn đó như một chứng tích lịch sử - không chỉ là di tích kiến trúc mà là biểu tượng cho khoảnh khắc phong trào Tây Sơn chuyển mình thành vận mệnh của một vương triều.
Và trong dòng ký ức lịch sử ấy, hình ảnh Thái Đức Hoàng đế Nguyễn Nhạc vẫn hiện diện như người khởi đầu cho một chương lớn của dân tộc.
