Dấu ấn của những thủ lĩnh Jrai
Theo TS Nguyễn Thị Kim Vân - nguyên Giám đốc Bảo tàng Pleiku - người trực tiếp sưu tầm và đưa bộ chiêng về Bảo tàng năm 1997 - bộ chiêng Kơ Đơ từng thuộc về gia đình thủ lĩnh Rơlan Sa Gâm, người kiểm soát con đường buôn muối từ vùng duyên hải Phú Yên qua Krông Pa - Cheo Reo lên cao nguyên Pleiku vào cuối thế kỷ XIX. Sau này, con trai là Nay Nui cũng trở thành thủ lĩnh nổi tiếng. Nay Nui mang nhiều tài sản quý về nhà vợ, trong đó có bộ chiêng Kơ Đơ.
Bộ chiêng được truyền lại qua nhiều thế hệ trong gia đình bà Rcom H’Blon - con gái của Nay Nui. Chồng bà là Siu Banh, người từng là phụ tá của Vua Lửa thứ 13. Trong những nghi lễ chúc phúc, cầu may cho gia đình ông Siu Banh và bà Rcom H’Blon, bộ chiêng Kơ Đơ đã vang lên như một nhạc cụ linh thiêng kết nối con người với thần linh.
Năm 1997, gia đình bà H’Blon ở buôn Broái, xã Ia Tul, huyện Ayun Pa (nay thuộc xã Ia Tul, tỉnh Gia Lai) đã bàn giao bộ chiêng cho Bảo tàng tỉnh Gia Lai (nay là Bảo tàng Pleiku), giúp hiện vật quý được bảo tồn cho đến hôm nay.
“Giá trị của chiêng Kơ Đơ trước hết nằm ở vai trò của nó trong không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên - di sản gắn với đời sống tín ngưỡng, lễ hội và sinh hoạt cộng đồng của các dân tộc. Đó còn là sản phẩm của một giai đoạn lịch sử khi các thủ lĩnh không chỉ có ảnh hưởng ở vùng cao nguyên mà còn có quan hệ rộng với cả khu vực Lào và Campuchia” - TS Vân nhận định.
Theo TS Vân, bộ chiêng vì thế không chỉ đại diện cho nghệ thuật cồng chiêng của người Jrai, mà còn là minh chứng vật chất cho một thời kỳ lịch sử và những mạng lưới giao lưu văn hóa của vùng đất Tây Nguyên.
Cấu trúc âm thanh độc đáo
Bộ chiêng Kơ Đơ hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Pleiku gồm 8 chiếc (1 chiêng Sar, 2 cồng có núm và 5 chiêng bằng), mỗi chiếc đều có tên riêng. Chiêng được đúc thủ công từ hợp kim đồng, trải qua thời gian tạo nên vẻ cổ kính đặc trưng.
Theo Nghệ nhân Ưu tú Nay Phai, một trong những người am hiểu sâu về kỹ thuật chỉnh chiêng Jrai, giá trị của bộ chiêng Kơ Đơ không chỉ nằm ở niên đại hay vật liệu mà còn ở âm sắc đặc biệt. Ông cho biết: Trong nhiều năm chỉnh chiêng, những bộ chiêng Kơ Đơ ông gặp đều thuộc về các gia đình giàu có và quyền lực.
Điều làm nên giá trị của bộ chiêng cổ còn nằm ở cấu trúc âm thanh độc đáo theo hệ thang âm cổ, tiếng chiêng trầm ấm, vang rền nhờ kỹ thuật đúc và sử dụng hợp kim quý.
“Kỹ thuật chỉnh chiêng đòi hỏi sự cảm âm tinh tế và nhiều kinh nghiệm. Với bộ chiêng Kơ Đơ, mỗi chiếc chiêng lại cần cách chỉnh khác nhau. Chiêng bằng chỉnh bằng cách dùng búa, bộ gõ kim loại, còn chiêng có núm lại dùng thân cây cùng sáp ong để điều chỉnh âm thanh” - nghệ nhân Nay Phai cho biết.
Hiện một số gia đình ở vùng đất Ayun Pa, Krông Pa vẫn còn lưu giữ chiêng Kơ Đơ và sử dụng trong các nghi lễ chúc phúc như lễ cưới, mừng nhà mới, cầu sức khỏe… Ngược lại, bộ chiêng này không được sử dụng trong các nghi lễ tang ma hoặc lễ bỏ mả.
Bảo vật của không gian cồng chiêng Tây Nguyên
Bảo tàng Pleiku hiện lưu giữ khoảng 750 hiện vật cồng chiêng, trong đó có 59 bộ chiêng của các cộng đồng Bahnar và Jrai. Riêng chiêng Kơ Đơ có 13 bộ, nhưng bộ được công nhận bảo vật quốc gia là bộ có lịch sử, nguồn gốc và mức độ nguyên vẹn đặc biệt.
Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại từ năm 2005. Việc bộ chiêng Kơ Đơ được công nhận là bảo vật quốc gia càng góp phần khẳng định giá trị bền vững của di sản cồng chiêng trong đời sống văn hóa Tây Nguyên.
Nói về việc phát huy giá trị của bảo vật quốc gia này, ông Lê Thanh Tuấn - Giám đốc Bảo tàng Pleiku - cho biết: Chiêng Kơ Đơ gắn liền với không gian văn hóa cồng chiêng của người Jrai, là nguồn tư liệu quan trọng cho nghiên cứu về âm nhạc dân gian, kỹ thuật chỉnh chiêng cũng như các nghi lễ truyền thống của cộng đồng.
Theo định hướng của Bảo tàng Pleiku, bên cạnh việc trưng bày, giới thiệu tại đơn vị, việc bảo tồn và phát huy giá trị bộ chiêng Kơ Đơ sẽ gắn với không gian văn hóa của cộng đồng, qua đó lan tỏa giá trị của di sản cồng chiêng Tây Nguyên đến công chúng trong nước và quốc tế.
