Ngôi làng hai lần tái định cư
Con đường dẫn vào buôn Jứ những ngày nắng ráo khá yên bình. Hai bên là những rẫy thuốc lá xanh ngắt, trải dài, xen lẫn những căn nhà sàn nằm nép mình dưới tán cây. Ít ai hình dung được, chỉ cần vài trận mưa lớn kéo dài, nơi này có thể biến thành biển nước.
Địa hình thấp trũng, lại nằm sát sông Ba khiến cả buôn thường xuyên bị ngập sâu mỗi mùa mưa bão. Có năm nước lên nhanh đến mức người dân không kịp trở tay, bao nhiêu tài sản, gia súc, gia cầm cũng bị cuốn trôi theo dòng nước.
“Lũ về là cả buôn bị cô lập mấy ngày liền. Điện mất, nước mất, đường ngập sâu, lương thực thiếu thốn. Nhiều lần lực lượng chức năng phải dùng ca nô hỗ trợ bà con di chuyển đến nơi an toàn ngay trong đêm, vất vả trăm bề” - Trưởng thôn Jứ Nay Khúy kể.
Ngồi trước căn nhà sàn đã hơn 20 năm tuổi, ông Ksor Thiêm vẫn không khỏi rùng mình khi nhớ lại sức tàn phá khủng khiếp của trận lũ lịch sử năm 2009. Chỉ tay lên mấy tấm ván còn hằn dấu nước, ông kể: Lúc đó nước dâng cao hơn 4 m, ngập tới tận mái nhà sàn. Do không kịp chuẩn bị trước, đàn bò 4 con cùng mấy chục tấm ván gỗ để dành của gia đình đều bị lũ cuốn trôi.
“Tiếc của, vợ tôi ốm mất mấy ngày. Tôi phải động viên mãi, còn người là còn của, mình cố gắng làm lại từ đầu, vợ mới dần nguôi ngoai. Thiên tai đã lấy đi của người dân nơi đây quá nhiều mồ hôi và nước mắt” - ông Thiêm trải lòng.
Trong nhiều năm, người dân buôn Jứ sống trong cảnh bất an ấy. Nhưng họ không muốn rời bỏ quê hương, một phần bởi nơi đây có ký ức của bao thế hệ, có nương rẫy, mạnh ai nấy chuyển đi thì sẽ không còn buôn Jứ nữa. Chính vì vậy, khi khu tái định cư đầu tiên được triển khai vào năm 2021, cả buôn Jứ mừng như mở hội.
Khu tái định cư rộng gần 5 ha với tổng vốn đầu tư hơn 22 tỷ đồng được xây dựng cách làng cũ khoảng 700 m. Có 96 hộ dân thuộc vùng ngập sâu, sạt lở nguy hiểm ở buôn Jứ được di dời đến nơi ở mới. Mỗi hộ dân được cấp hơn 300 m2 đất và hỗ trợ 20 triệu đồng di dời nhà cửa. Lúc ấy, bà con trong buôn từng nghĩ, từ đây sẽ không còn phải chạy lũ giữa đêm... Thế nhưng, thiên tai vẫn chưa buông tha vùng đất này.
Cuối năm 2025, liên tiếp hai đợt mưa lũ lớn đổ về khu vực hạ lưu sông Ba. Nước dâng nhanh chưa từng có. Chỉ trong vòng nửa tháng, buôn Jứ chìm sâu trong biển nước tới 2 lần, có nơi ngập gần 3 m. Trưởng thôn Nay Khúy kể lại: Mặc dù trâu, bò đã được bà con chủ động di dời trước đó, nhưng tài sản trong nhà đều bị hư hỏng nặng.
Gia cầm bị cuốn trôi, hàng nghìn cuộn rơm tích trữ cho bò ăn bị ẩm mốc không thể tái sử dụng, hàng trăm héc ta hoa màu chỉ còn lại bùn đất. Nhưng đáng lo ngại nhất là tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng sau khi nước rút. Phải mất gần một tháng sau, cùng với sự hỗ trợ của chính quyền và các nhà hảo tâm, cuộc sống của bà con mới dần ổn định trở lại.
Sau trận lũ này, một thực tế đáng báo động hiện ra: Khu tái định cư năm 2021 chỉ mới giải quyết được một phần nhu cầu. Hơn 200 hộ dân còn lại của buôn vẫn đang sinh sống trong vùng nguy hiểm.
Và rồi, một quyết định đặc biệt, thể hiện sự quan tâm sát sao đầy nhân văn được tỉnh đưa ra: Tiếp tục xây dựng thêm một khu tái định cư mới cho người dân buôn Jứ.
Sáng lên hy vọng nơi vùng đất mới
Khu tái định cư mới thứ hai dành cho người dân buôn Jứ được quy hoạch tại buôn Tơ Khế, cách nơi ở cũ khoảng 4 km. Dự án có diện tích hơn 21,5 ha với tổng vốn đầu tư gần 200 tỷ đồng - mức đầu tư lớn nhất trong số các khu tái định cư vùng thiên tai đang triển khai tại tỉnh.
Theo định hướng, đây sẽ là khu tái định cư kiểu mẫu được thiết kế theo hướng vừa thích ứng với lũ, vừa phù hợp với tập quán sinh hoạt, văn hóa truyền thống của đồng bào Jrai.
Dẫn chúng tôi tới công trường khu tái định cư đang hối hả thi công, Chủ tịch UBND xã Ia Tul Phạm Văn Đức cho biết: Đến thời điểm này, dự án đang được tích cực triển khai với tiến độ đạt khoảng 52%. Dự kiến tháng 7-2026 sẽ có 50 hộ dân đầu tiên di dời đến nơi ở mới. Mục tiêu, đến cuối năm 2026, dự án sẽ hoàn thành, đảm bảo an cư cho 207 hộ dân buôn Jứ.
Theo kế hoạch, mỗi hộ sẽ được cấp 500 m2 đất ở và hỗ trợ 60 triệu đồng kinh phí di dời nhà ở. Riêng 52 hộ dân thuộc diện nghèo, cận nghèo, có nhà ở xập xệ, cũ nát, sẽ được hỗ trợ dựng nhà sàn mới với kinh phí 113 triệu đồng/căn.
Từ khi dự án được thi công, tranh thủ mỗi lúc rảnh rỗi, bà Ksor H’Bi lại ra xem tiến độ công trình với ánh mắt đầy hy vọng.
Với người phụ nữ đã ở tuổi xế chiều này, đây là niềm vui không thể diễn tả thành lời: “Với bà con buôn Jứ mình điều phấn khởi nhất là nơi ở mới vẫn tạo điều kiện để bà con duy trì nếp sống quen thuộc. Nhà cửa được bố trí hợp lý, có không gian sinh hoạt cộng đồng và thuận tiện cho việc đi lại, học hành của trẻ nhỏ”.
Tuy nhiên, đằng sau niềm hy vọng ấy vẫn còn không ít nỗi trăn trở. Với chị Ksor H’Nui, quyết định rời đi là điều khiến chị mất ngủ nhiều đêm. Căn nhà kiên cố mà vợ chồng chị chắt chiu, dành dụm mới xây được cuối năm 2022 nay có nguy cơ phải phá bỏ.
“Nhà xây hơn 700 triệu đồng, giờ vẫn còn nợ ngân hàng hơn 200 triệu đồng, nghĩ bỏ đi thì tiếc lắm. Còn lò sấy thuốc lá nữa, đập đi rồi lấy đâu ra tiền dựng lại. Vì tương lai con cháu sau này, tôi vẫn quyết định di dời cùng dân làng. Chỉ mong tỉnh sẽ có thêm kinh phí hỗ trợ, tạo điều kiện cho bà con sớm ổn định lại cuộc sống khi về nơi ở mới” - chị H’Nui kỳ vọng.
Đáp ứng niềm mong mỏi của người dân, Chủ tịch UBND xã Phạm Văn Đức cho biết thêm: Tất cả tài sản của người dân ở nơi ở cũ sẽ được thống kê, đền bù thỏa đáng. Bên cạnh đó, vừa qua, xã đã có buổi làm việc với Công ty TNHH một thành viên chăn nuôi bò Trung Nguyên về triển khai mô hình liên kết trồng và tiêu thụ bắp sinh khối.
Công ty cam kết hỗ trợ bà con đưa máy móc, KHKT vào gieo sạ và thu hoạch sản phẩm nhằm giảm chi phí đầu tư; đồng thời, mức giá thu mua sẽ được cam kết ngay từ đầu vụ đảm bảo người nông dân có lãi. Mô hình này được kỳ vọng giúp bà con trong xã, đặc biệt là bà con buôn Jứ mới chuyển tới khu tái định cư chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phát triển sản xuất.
*
* *
Xã Ia Tul giữ được buôn Jứ không phải chỉ giữ một buôn làng, giữ được một cộng đồng mà nhiều hơn thế còn giữ được cả một ký ức tập thể với tinh thần nhân văn đậm đà.
An cư lạc nghiệp, một tương lai tươi sáng đang dần thành hiện thực với người dân nơi đây. Một tương lai mà mùa mưa không còn là mùa lo sợ, trẻ em vẫn có thể đến trường đều đặn và người dân yên tâm làm ăn, tích góp dựng xây cuộc sống mới... đang mở ra với bà con nơi đây.
