Trải qua hàng trăm năm, khu rừng thiêng của buôn vẫn được bảo tồn gần như nguyên vẹn bởi những quy tắc nghiêm ngặt của cộng đồng địa phương.
Chung tay bảo tồn
Đường đến buôn cổ M’Liêng (xã Đắk Liêng, tỉnh Đắk Lắk) bây giờ được thảm nhựa thẳng tắp từ quốc lộ vào tận buôn. Ngôi nhà cộng đồng bề thế án ngữ ngay đầu buôn. Ngôi nhà này, được Bộ Văn hóa Thể thao Du lịch đầu tư xây dựng có tên gọi là nhà “Bảo tồn Văn hóa”. Năm 2005, buôn cổ M’Liêng được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch xét chọn là buôn cổ độc nhất trên cao nguyên Đắk Lắk, để triển khai dự án bảo tồn văn hóa truyền thống M’Liêng với mục tiêu xây dựng bảo tồn buôn M’Liêng đầy đủ những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể của người M’nông R’lăm.
Giữa buổi chiều nắng khô, tôi đắm mình trong không gian buôn M’Liêng thanh bình, thả hồn theo âm vang trầm hùng của cồng chiêng. Ông Y Poan Bkrông, Bí thư Chi bộ buôn M’Liêng chia sẻ, hiện tại, buôn có 27 bộ cồng chiêng, trong đó 17 bộ do nhà nước hỗ trợ. Hầu như mỗi dòng họ trong buôn đều sở hữu một bộ chiêng.
Ánh nắng đổ dài trên con đường bê tông dọc theo buôn cổ, những ngôi nhà sàn cao giống kiến trúc người Ê đê im ắng trong ánh nắng chiều. Giọng ông Y Poan Bkrông đều đều vang lên, trước đây, trong buôn chủ yếu là những nếp nhà dài làm từ phên nứa và cột gỗ. Theo thời gian, những căn nhà dài truyền thống bị xuống cấp. Gỗ trong rừng khan hiếm, người dân phải chuyển sang sử dụng vật liệu hiện đại như bê tông và xi măng. Nhiều căn nhà đã bê tông hóa toàn bộ. Nhưng khi xây dựng, bà con vẫn giữ kiến trúc nhà dài truyền thống của dân tộc M’nông.
Bước vào ngôi nhà sàn gỗ đầu buôn, già Y Wé Ênuôl ngồi trầm mặc dựa lưng bên khung cửa sổ. Năm nay gần 80 tuổi, ông là người lớn tuổi nhất ở buôn, vừa là già làng và người uy tín của buôn. Trong ngôi nhà nhuốm màu thời gian, nhiều hiện vật truyền thống được ông cất giữ cẩn thận. Như chạm đúng mạch cảm xúc, ông miệt mài giới thiệu với ánh mắt long lanh. Chiếc trống da trâu có từ thời bà cố nội, đến chiếc ché quý tên Yang Lung đã được lưu giữ 4 đời nay. Theo ông, ché này chỉ được dùng trong lễ cúng cộng đồng như đón khách quý, mừng lúa mới. Đến bên chiếc ché màu xanh, ông nói rằng đây là ché Yang Piêk khoảng tầm 80 tuổi, gắn bó từ khi ông sinh ra. Ché này dùng cúng bản thân hoặc các lễ cúng đều dùng được. Hiện nay, nhiều hộ trong buôn còn giữ các bộ chiêng cổ, trống da trâu, ghế kpan, ché rượu cần. M’Liêng là buôn còn giữ được nét văn hóa truyền thống của người M’nông khi đã ít nhiều giao thoa với văn hóa Ê đê.
Báu vật của buôn
Buổi chiều ở xứ này trời nắng như đổ lửa, dẫn chúng tôi ra nhà văn hoá cộng đồng, già Y Wé Ênuôl cho biết, trong nhà văn hoá này trưng bày chiêng ché, ghế kpan, các loại nhạc cụ dân tộc M’nông. Tất cả các lễ hội lớn nhỏ trong buôn và xã được tổ chức tại đây. Khi buôn M’Liêng được nhà nước chọn làm điểm đầu tư, bảo tồn buôn cổ cho cả tỉnh Đắk Lắk nói riêng và Tây Nguyên nói chung, buôn làng trở nên khang trang hơn.
Buôn M’Liêng được tỉnh Đắk Lắk chọn đầu tư để phát triển du lịch cộng đồng vào năm 2021. Khi trở thành buôn du lịch cộng đồng, văn hóa truyền thống đặc sắc của đồng bào dân tộc M’nông R’lăm sẽ được giới thiệu quảng bá, mở ra cơ hội mới để phát triển kinh tế, nâng cao đời sống cho người dân.
Bên hông ngôi nhà cộng đồng, cây đa khổng lồ vươn tán che mát một khoảng đất. Trước cây đa có tấm biển “Bảo tồn cây cổ thụ” cây đa trên 200 tuổi, tháng 7/2017, Hội bảo vệ thiên nhiên và môi trường tỉnh Đắk Lắk. Già Y Wé cho biết, cây đa này được cố nội dòng họ Ênuôl trồng cách đây hơn 200 năm. Trong suy nghĩ của mỗi người dân buôn M’Liêng, cây đa cổ thụ là một cây thiêng. Người M’nông xem cây như một hàng rào bảo vệ vững chắc cho cả buôn làng. Vào dịp lễ hội hằng năm, ban tự quản buôn, già làng, người dân chung tay bảo vệ, chăm sóc cây. Những năm gần đây, cây đa cổ thụ trở thành điểm đến hấp dẫn của nhiều du khách. Nhiều đoàn du lịch tới buôn để tham quan buôn cổ và chiêm ngưỡng cây đa thiêng này.
Phía sau cây đa là khu rừng tre với nhiều cây to, bụi cỏ lớn bé. Già Y Wé nói rằng, đây là khu rừng thiêng, mọi người thường gọi là rừng mộ ché vì trong rừng có mộ và những chiếc ché chôn cạnh mộ. Nghe các cụ già kể rằng, khu rừng này có trước cây đa rất lâu, người dân không dám canh tác sản xuất cạnh khu vực này. Trải qua bao năm tháng, rừng mộ ché vẫn được bảo tồn gần như nguyên vẹn bởi những quy tắc nghiêm ngặt của cộng đồng địa phương.
Ông Y Poan Bkrông, Bí thư Chi bộ buôn M’liêng cho biết, hiện buôn M’liêng có 245 hộ dân, với gần 1.100 nhân khẩu. Trong đó, người M’nông chiếm hơn 60%. Đồng bào M’nông tại buôn M’Liêng còn gìn giữ nhiều nghề thủ công truyền thống như đan lát, dệt thổ cẩm, làm chiếu cói và ủ rượu cần.
Đối với đồng bào Tây Nguyên, khi dựng đất lập làng, già làng, người có uy tín nhất đi tìm mảnh đất có khu rừng đầu nguồn nước, hoặc nơi có khu rừng mang tính thiêng, nơi này thường là rừng nguyên sinh hay rừng già khó đoán tuổi. Không phải buôn nào cũng có rừng thiêng, hy hữu lắm mới có buôn may mắn sở hữu. Già Y Wé không nhớ buôn có từ bao giờ, chỉ biết đời già là đời thứ 5 ở đây. Ngày trước chỉ có vài ba chục hộ sinh sống. Theo già Y Wé, tên gọi đúng là buôn Mhiêng, nó bắt nguồn từ con suối Bông Hiêng chảy quanh buôn qua khu rừng mộ ché đổ ra hồ Lắk. Con suối này bắt nguồn từ sông Krông Na, vào tháng 10, 11 âm lịch nước sông dâng lên, xung quanh hồ bị ngập nước. Vùng đất này còn mang tên gọi khác nhau theo từng cách lý giải của người dân. Tên M’Liêng theo cách gọi của những người buôn khác, sau đó, đây cũng là tên theo địa giới hành chính.
Không chỉ là một khu rừng mang vẻ đẹp nguyên sơ, rừng mộ ché còn chứa đựng bao câu chuyện huyền bí. Trải qua hàng trăm năm, rừng mộ ché còn là biểu tượng của sự giao thoa giữa thiên nhiên, con người và tín ngưỡng dân gian. Những câu chuyện về khu rừng này vẫn được người dân gìn giữ, như một phần không thể tách rời của mảnh đất nơi vùng núi thẳm này. Khu rừng mộ ché cổ đang được chính quyền địa phương và cộng đồng buôn M’Liêng xây dựng đề án bảo tồn, trở thành một điểm đến văn hóa, giúp du khách hiểu thêm về vùng đất này, bên cạnh đó, khoanh vùng bảo vệ để khu vực này vừa là nơi an nghỉ của cha ông.
Theo Nguyễn Thảo (TPO)
