Nhiều năm qua, những chuyến xe chở đồng đội trở về đã nối dài hành trình bền bỉ, thấm đẫm nghĩa tình. Hành trình ấy được tiếp nối bằng nỗ lực không mệt mỏi của lực lượng chức năng VN và sự giúp đỡ chân thành của nhân dân Lào anh em.
"Điều chúng tôi phải làm"
Giữa đại ngàn Trường Sơn, nơi mây trắng quẩn quanh trên những tán rừng già, nơi từng tấc đất thấm đẫm mồ hôi và xương máu của biết bao thế hệ, tình nghĩa Việt - Lào luôn bền bỉ. Trong chiến tranh, nhân dân 2 nước đã kề vai sát cánh, khi tiếng súng lùi xa thì nghĩa tình ấy lại tiếp tục được vun đắp bằng những việc làm lặng thầm mà cao cả: giúp nhau tìm lại những người đã ngã xuống.
Bên gốc một cây cổ thụ ở bản Na Mạc Cừa (H.Assaphon, tỉnh Savannakhet, Lào), già làng Bunlot Homkhamnhan chậm rãi kể về ký ức đã hơn nửa thế kỷ. Nơi ông đang đứng ngày trước từng là trận địa khốc liệt với nhiều chiến sĩ quân tình nguyện VN hy sinh. "Chúng tôi coi bộ đội VN như anh em ruột thịt. Hồi chiến tranh, họ bảo vệ bản làng chúng tôi. Nay hòa bình rồi, giúp đưa họ về với gia đình là điều chúng tôi phải làm. Làm bằng cả tấm lòng", giọng ông chùng xuống.
Với người dân các tỉnh Savannakhet, Salavan hay Champasak, việc dẫn đường cho đội quy tập, cung cấp thông tin hoặc trực tiếp cùng bộ đội VN băng rừng, lội suối tìm hài cốt liệt sĩ đã là chuyện quá quen thuộc. Nhiều người dân Lào vẫn nhớ như in những vị trí chôn cất tạm thời của bộ đội VN từ hàng chục năm trước. Họ nhớ từng gốc cây, con suối, sườn đồi…
Thượng úy Phongphasong Kensuphon, trợ lý Ban Chỉ huy quân sự H.Assaphon, chia sẻ rằng suốt nhiều năm qua, chính quyền và nhân dân Lào đã cung cấp hàng nghìn thông tin quan trọng. Nhờ đó, hàng nghìn hài cốt liệt sĩ đã được tìm thấy. "Những thông tin ấy có khi chỉ là một lời kể, một ký ức mơ hồ, nhưng khi được ghép nối lại trở thành "bản đồ" dẫn đường cho những cuộc tìm kiếm đầy gian nan", thượng úy Phongphasong Kensuphon tâm đắc nói.
Cũng nhờ tấm lòng của những người bạn Lào son sắt, nhất là giữa đại ngàn, những người lính VN được tiếp thêm động lực trong hành trình tìm đồng đội đầy gian nan. Những bữa cơm, những đêm nghỉ chân trong nhà sàn, những câu chuyện kể bên bếp lửa… đã tiếp thêm sức mạnh để hành trình tìm kiếm không bị đứt đoạn.
Lời hứa thiêng liêng
Chiến tranh đã lùi xa, nhiều khu vực từng được xác định là nơi chôn cất liệt sĩ nay đã bị rừng già phủ kín. Mưa rừng tây Trường Sơn, thời gian và sự biến đổi của thiên nhiên đã làm mất đi những dấu tích ban đầu. Có những chuyến đi kéo dài hàng tháng trời mà vẫn chưa tìm được kết quả... Thế nhưng, với những người lính Đội quy tập 584, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Quảng Trị, hành trình ấy chưa bao giờ dừng lại.
Thiếu tá Nguyễn Công Quyền, một quân nhân chuyên nghiệp của Đội quy tập 584, chia sẻ mỗi khi tìm thấy một hài cốt liệt sĩ, cảm giác không chỉ là hoàn thành nhiệm vụ mà còn là sự thanh thản. "Chúng tôi vui mừng khôn tả vì biết ngay lúc này đây, ở quê hương VN mình sẽ có thêm một gia đình nào đó thôi chờ đợi mòn mỏi, họ sẽ có cơ hội được "gặp" lại người thân…", thiếu tá Quyền nói.
Từ năm 1984 đến nay, Đội quy tập 584 đã kiên trì băng rừng, vượt suối trên đất bạn Lào, tìm kiếm và quy tập hơn 5.500 hài cốt liệt sĩ. Con số ấy không chỉ là thành quả, mà còn là minh chứng cho sự bền bỉ và lòng tri ân không bao giờ vơi cạn.
Trung tá Ngô Thanh Liêm, Đội trưởng Đội quy tập 584, khẳng định nếu không có sự giúp đỡ của phía bạn Lào, từ chính quyền, lực lượng vũ trang đến người dân, thì hành trình tìm kiếm sẽ không thể đạt được kết quả như hôm nay. Mỗi thông tin, mỗi lời chỉ dẫn của bà con đều quý giá như một "tọa độ ký ức".
Trên tất cả, điều giữ chân những người lính ở lại với công việc đầy gian nan này không chỉ là trách nhiệm, mà còn là lời hứa với những người đã ngã xuống, rằng họ sẽ không bị lãng quên. "Có nhiều ngày hành quân dưới cái nắng gắt, có những đêm ngủ rừng giữa tiếng côn trùng và sương lạnh, có những lúc tưởng chừng phải quay về tay trắng... Nhưng rồi, chỉ cần một tín hiệu nhỏ, một mảnh di vật, một đoạn xương được phát hiện… tất cả lại bừng lên hy vọng. Chúng tôi lại động viên nhau tiếp tục sứ mệnh của mình", trung tá Liêm chia sẻ.
Trang nghiêm ngày về đất mẹ
Những buổi lễ đón hài cốt liệt sĩ là các chiến sĩ quân tình nguyện và các chuyên gia VN hy sinh tại Lào luôn diễn ra hết sức trang trọng, thiêng liêng. Ngay từ cửa ngõ biên giới Lao Bảo, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Quảng Trị phối hợp tỉnh Savannakhet (Lào) phụ trách lễ đón với sự tham gia của lãnh đạo 2 bên, lực lượng vũ trang và nhân dân 2 tỉnh với rực rỡ cờ hoa.
Tại đây, cán bộ, chiến sĩ, nhân dân tỉnh Quảng Trị xếp hàng ngay ngắn, nghiêm trang để đón các liệt sĩ về với quê hương. Sau lễ bàn giao và nghi thức phủ Quốc kỳ VN, hài cốt liệt sĩ được di chuyển lên xe và đưa về VN tổ chức lễ truy điệu, an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Đường 9.
Trong lễ đón gần nhất diễn ra hồi tháng 5.2025, đại tá Nguyễn Bá Duẩn, khi ấy là Chính ủy Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Quảng Trị (cũ), xúc động phát biểu: "Hôm nay, trên đường về rợp bóng cờ hoa của 2 nước Việt - Lào, chúng tôi đón các anh về với đất mẹ…".
Mỗi lần đón nhận hài cốt liệt sĩ là một lần Quảng Trị lặng lẽ nhắc nhớ về quá khứ. Những hàng bia trắng ở Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Đường 9 hay Nghĩa trang liệt sĩ Ba Dốc không chỉ là nơi yên nghỉ, mà còn là nơi hội tụ của ký ức, của lòng biết ơn và của trách nhiệm với lịch sử. Hành trình "đưa các anh về từ đất bạn" có thể còn kéo dài. Vẫn còn đó những người lính chưa được tìm thấy, những gia đình vẫn chờ đợi. Nhưng với những gì đã và đang diễn ra, có thể tin rằng, sẽ sớm có thêm những cuộc "đoàn tụ".
Theo Nguyễn Phúc - Thanh Lộc (TNO)
