Không chỉ miệt mài truyền đạt tri thức, họ còn tìm cách đưa tiếng nói, chữ viết, dân ca và những giá trị văn hóa truyền thống đến gần hơn với học trò. Từ những việc làm bền bỉ, tình yêu cội nguồn được khơi dậy, tiếp nối qua từng thế hệ.
Trao truyền bản sắc
Mang trong mình niềm tự hào về bản sắc dân tộc H’re, cô Đinh Thị Mai My - giáo viên Trường Phổ thông Dân tộc nội trú THPT số 1 tỉnh Gia Lai (phường Quy Nhơn Nam) đã trăn trở rất nhiều trước nguy cơ mai một tiếng nói, chữ viết và những làn điệu dân ca của dân tộc mình.
Năm 2015, sau khi tốt nghiệp ngành Sư phạm Toán, Trường Đại học Quy Nhơn, cô quyết định trở về công tác tại chính ngôi trường từng theo học.
Hướng ánh mắt thân thương về phía những cô cậu học trò, cô My nhắc nhớ: “Tôi và những đứa trẻ ở đây đều là người H’re ở vùng đất An Lão. Năm 2019, mang theo bao kỳ vọng, tôi thành lập CLB chữ viết H’re, ấp ủ ước mơ giúp các em biết đọc, biết viết chữ của dân tộc mình”.
Cô My kiên trì trò chuyện với từng học trò về phong tục, tiếng nói, chữ viết của ông bà, cha mẹ và người làng. Thay vì áp đặt, cô đưa văn hóa H’re đến với các em qua những câu chuyện gần gũi, tự nhiên.
“Không bỏ cuộc, tôi chọn cách “mưa dầm thấm lâu”. Cứ thế, tôi đưa văn hóa H’re đến với các em một cách tự nhiên nhất. Nhiều em dần biết viết, biết đọc chữ H’re” - cô My chia sẻ.
Từ những nét chữ ban đầu còn bỡ ngỡ, học sinh dần tìm thấy niềm vui khi tiếp cận tiếng mẹ đẻ. Đưa từng nét bút theo dòng chữ H’re, em Đinh Thị Minh Thư (lớp 12A2) bày tỏ: “Từng nét chữ H’re được cô My kiên nhẫn uốn nắn, từng làn điệu dân ca mộc mạc được cô khơi gợi, truyền dạy. Giờ đây, chúng em biết yêu hơn tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình”.
Niềm vui của cô giáo càng được nhân lên khi nhà trường tạo điều kiện lồng ghép hoạt động bảo tồn văn hóa vào các giờ ngoại khóa, chào cờ và dịp lễ, Tết. Giữa sân trường nội trú, tiếng cồng chiêng hòa cùng lời dân ca H’re da diết, tạo nên không gian văn hóa gần gũi với học trò.
“Tôi mong muốn các em học sinh dân tộc thiểu số vừa tự tin tiếp cận tri thức hiện đại, vững vàng vươn lên trong cuộc sống, vừa không quên nguồn cội” - cô My trải lòng.
Cũng bằng tình yêu văn hóa dân tộc, cô RCom H’Ni - Phó Hiệu trưởng Trường Phổ thông Dân tộc nội trú THCS Ia Grai (xã Ia Grai) đã dành gần 30 năm lặng lẽ làm người “giữ lửa”, miệt mài đánh thức niềm tự hào văn hóa truyền thống trong tâm hồn bao thế hệ học trò.
Tốt nghiệp Trường Cao đẳng Sư phạm Gia Lai năm 1998, sau thời gian công tác tại vùng biên giới Ia O, năm 2003, cô chuyển về Trường Phổ thông Dân tộc nội trú THCS Ia Grai.
“Thời điểm ấy, dù trường có trên 90% là học sinh người Jrai nhưng hầu hết các em đều không thích mặc đồ truyền thống, không biết viết chữ Jrai và cũng không mặn mà với dân ca hay cồng chiêng. Vậy nên, tôi chủ động đề xuất với nhà trường đưa văn hóa truyền thống vào trường học” - cô tâm sự.
Cách làm của cô bắt đầu từ chính những điều gần gũi là mặc trang phục thổ cẩm khi lên lớp, khuyến khích học sinh mặc trang phục dân tộc trong giờ chào cờ, sinh hoạt ngoại khóa; tổ chức các hoạt động trải nghiệm hát dân ca, đánh cồng chiêng, dệt thổ cẩm.
Từ sự lạ lẫm ban đầu, học sinh dần hào hứng tham gia. Thầy Nguyễn Quang Tưởng - Hiệu trưởng nhà trường - cho hay: Cô H’Ni là một trong những nhân tố tiên phong đưa văn hóa truyền thống vào trường học, góp phần xây dựng môi trường giáo dục mang đậm bản sắc các dân tộc thiểu số.
Cô cùng tập thể nhà trường đã phục dựng thành công “Làng văn hóa dân tộc” ngay trong khuôn viên trường. Với cô H’Ni, việc kết hợp kiến thức với trải nghiệm văn hóa không chỉ tạo hứng thú học tập mà còn giúp học sinh hiểu, tự hào và có ý thức gìn giữ bản sắc của dân tộc mình.
Gieo tình yêu văn hóa từ những nhịp chiêng
Nếu cô My kiên trì trao truyền chữ viết H’re, cô H’Ni khơi dậy niềm tự hào văn hóa Jrai thì thầy giáo Đinh Văn Toàn lại chọn tiếng cồng chiêng làm cầu nối với học trò người Bahnar tại Trường Phổ thông Dân tộc nội trú THCS và THPT Vĩnh Thạnh (xã Vĩnh Thạnh).
Từ năm 2018, dưới sự hướng dẫn của thầy, CLB cồng chiêng, múa xoang với 24 thành viên duy trì sinh hoạt đều đặn mỗi chiều cuối tuần. Qua từng buổi tập, học sinh không chỉ làm quen với cách đánh chiêng, nhịp xoang mà còn hiểu thêm về giá trị văn hóa của dân tộc mình.
Như đã trở thành nhịp thở quen thuộc, thanh âm của cồng chiêng cùng nhịp xoang uyển chuyển đã thấm sâu vào tâm hồn bao lứa học trò ở ngôi trường nội trú.
Với em Đinh Kminh (lớp 8), những buổi sinh hoạt CLB đã giúp em trưởng thành và thêm tự tin.
“Từ một đứa trẻ lạ lẫm với chiêng, trống, giờ đây em đã tự tin tấu lên những bài chiêng của dân tộc mình. Thầy Toàn không chỉ dạy kỹ thuật cầm dùi, đánh chiêng mà còn nhắc nhở chúng em về lòng tự hào và ý thức gìn giữ văn hóa truyền thống của dân tộc Bahnar” - Kminh bày tỏ.
Còn thầy Toàn cho rằng mình là một nhà giáo người dân tộc thiểu số, cần có trách nhiệm trở thành hạt nhân đưa các giá trị văn hóa truyền thống vào trường học, giúp học sinh hiểu, tự hào và có ý thức tiếp nối bản sắc dân tộc.
“Đó cũng là cách tôi góp phần làm cho tiếng chiêng tiếp tục hiện diện trong đời sống học đường, thay vì chỉ được nhắc đến như một giá trị của quá khứ” - thầy Toàn chia sẻ.
Cùng chung tâm huyết ấy, thầy Rmah Kmlă - Phó Hiệu trưởng Trường Phổ thông Dân tộc nội trú THPT số 2 tỉnh Gia Lai (phường Thống Nhất), đã dành nhiều năm đưa văn hóa truyền thống thấm sâu vào học đường.
Từ duy trì các đội cồng chiêng, điệu xoang Jrai đến tổ chức những sân chơi tìm hiểu văn hóa truyền thống, thầy góp phần tạo nên không gian sinh hoạt văn hóa đa sắc màu trong nhà trường.
Thầy Kmlă nhớ lại, gần 30 năm trước, thầy là chàng trai Jrai đầu tiên của dòng họ Rmah ở buôn Apa Ama Lim (xã Chư Mố, nay là xã Ia Tul) bước chân vào giảng đường đại học. Tốt nghiệp ngành Toán học năm 1999, thầy trở về với khát vọng “gieo con chữ” và bén duyên với mái trường nội trú.
Khi mới vào nghề, tiếng mẹ đẻ trở thành lợi thế giúp thầy gần gũi, thuận lợi hơn trong việc dạy và hỗ trợ học sinh dân tộc thiểu số. Không chỉ đổi mới cách giảng dạy để học trò dễ hiểu, dễ tiếp thu, thầy còn linh hoạt đưa văn hóa dân tộc vào các hoạt động trải nghiệm.
“Tôi không bao giờ nóng vội hay áp đặt các em. Thay vào đó, thông qua những trò chơi nhỏ, tôi linh hoạt lồng ghép vào đó những bài cồng chiêng. Lâu dần, các em sẽ có hứng thú.
Gắn bó nhiều năm với ngôi trường chuyên biệt của tỉnh, tôi hạnh phúc khi bản thân đã góp sức vào hành trình vun đắp tri thức và nối dài tình yêu văn hóa dân tộc cho học trò” - thầy Kmlă chia sẻ.
Từ lớp học đến sân trường, từ những nét chữ được nắn nót đến nhịp chiêng, điệu xoang được tập luyện, các thầy cô đang mở ra cho học trò cơ hội tiếp cận văn hóa dân tộc bằng những trải nghiệm gần gũi.
Mỗi cách làm có thể khác nhau, nhưng đều gặp nhau ở mong muốn để thế hệ trẻ vừa vững vàng tri thức, vừa hiểu, yêu và có ý thức tiếp nối những giá trị mà cha ông trao truyền.