Ông Lê Minh Hoan, nguyên Phó chủ tịch Quốc hội, nguyên Bộ trưởng Bộ NN-PTNT (cũ), cho rằng sản phẩm không còn cạnh tranh đơn thuần bằng giá mà cạnh tranh bằng bản sắc, và bản sắc thì rất khó sao chép. Với sâm Ngọc Linh (SNL) và sâm Lai Châu (SLC), câu chuyện phát huy bản sắc từng loại càng trở nên hết sức quan trọng và ý nghĩa.
Phát huy "bản sắc" của từng loại sâm như thế nào ?
Cùng thuộc chi Panax (sâm/nhân sâm), nhưng SNL và SLC sinh trưởng trong những điều kiện địa lý, sinh thái khác nhau. Một loài gắn với dãy núi Ngọc Linh ở phía nam Trường Sơn, loài kia phân bố ở vùng núi Tây Bắc. Tuy cùng loài, khác thứ nhưng được phân bố ở độ cao, khí hậu, thổ nhưỡng và nguồn gien tạo nên những hồ sơ hóa học có cả yếu tố tương đồng và khác biệt là bình thường. Đáng nói là cả hai cây sâm này đã được chứng minh giá trị về mặt dược tính. Đó là cơ sở để định danh, nghiên cứu công dụng và phát triển những dòng sản phẩm có bản sắc riêng.
Ông Lê Xuân Định, Thứ trưởng Bộ KH-CN, cho biết có thể thấy SNL với SLC có nhiều mặt tương đồng; nhưng để phát triển kinh tế, đảm bảo thương hiệu và tạo bản sắc thì cần phải làm hai sản phẩm khác nhau.
Đại diện một tập đoàn dược phẩm đang đầu tư vào công nghệ chế biến sâm cũng cho rằng mỗi nguồn nguyên liệu có thể tạo ra những hướng phát triển sản phẩm khác nhau. "Cả SNL và SLC đều được xem là hai nguồn nguyên liệu dược liệu quý sở hữu hai "dấu vân tay hóa học" riêng biệt có thể dùng để nhận diện từng loài, kiểm soát chất lượng và xây dựng phân khúc sản phẩm", vị này nói.
Theo cách nhìn này, SNL và SLC không nhất thiết phải phân định hơn - thấp về giá trị. Điều cần là hiểu rõ đặc tính của từng nguyên liệu, xác định sản phẩm phù hợp và chứng minh giá trị bằng nghiên cứu. Đó cũng là cách nhiều quốc gia xây dựng ngành công nghiệp dược liệu, trong đó có sâm. Họ không nhất thiết biến mọi loại sâm thành một sản phẩm giống nhau, mà nghiên cứu đặc tính từng nguồn nguyên liệu, xây dựng tiêu chuẩn chất lượng và định vị theo những nhu cầu sử dụng cụ thể.
Bài học thành công từ các quốc gia có ngành công nghiệp sâm hàng đầu thế giới như Hàn Quốc, Trung Quốc hay Mỹ là những minh chứng vô cùng đắt giá cho VN. Người Hàn Quốc chưa bao giờ hạ thấp tam thất hay tìm cách phủ nhận sâm Mỹ để tôn vinh duy nhất sâm Hàn.
Trong một lần trò chuyện trước đây với PV Thanh Niên, GS-TS Park Jeong-hill (Đại học Quốc gia Seoul, nguyên Chủ tịch Hội Nhân sâm Hàn Quốc) chia sẻ: "Ngành dược liệu Hàn Quốc nghiên cứu rất sâu đặc tính dược lý của từng loài sâm trên thế giới, trong đó có VN; từ đó định vị rõ ràng phân khúc sử dụng, xây dựng hệ thống quy chuẩn chất lượng riêng cho từng dòng và tối đa hóa giá trị thương mại trên thị trường quốc tế".
Với VN, cách tiếp cận ấy càng có ý nghĩa khi dược liệu thuộc chi Panax trong nước không chỉ có một đại diện. Nếu mỗi loài được nghiên cứu đúng mức, xác định rõ đặc tính và có tiêu chuẩn riêng, sự đa dạng ấy có thể trở thành một phần sức mạnh của ngành sâm VN.
Đổi câu hỏi chiến lược để nâng tầm thương hiệu
Một ngành dược liệu muốn phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào việc "truyền miệng" hoặc những con số được tách khỏi bối cảnh nghiên cứu. Với sâm VN, bài toán lớn hơn nằm ở việc tạo dựng một hệ thống đủ tin cậy để thị trường nhận biết đúng sản phẩm và trả giá đúng cho giá trị đã được chứng minh.
Theo ông Lê Minh Hoan, cần thay đổi câu hỏi chiến lược. "Đã đến lúc toàn thể các bên liên quan từ nhà quản lý, giới khoa học, doanh nghiệp (DN) cho đến người trồng sâm không nên và không cần tiếp tục câu hỏi SNL hay SLC tốt hơn. Chúng ta cần phải thay thế nó bằng một câu hỏi mới mang tầm vóc phát triển bền vững, đó là: Làm thế nào để xây dựng được một hệ thống tiêu chuẩn khoa học minh bạch, đủ năng lực nhận diện, kiểm soát chất lượng và bảo vệ giá trị thực sự của sâm VN trên thị trường quốc tế?", ông Lê Minh Hoan đặt vấn đề.
Đây không chỉ là câu chuyện ở phòng thí nghiệm. Một hệ thống tiêu chuẩn đáng tin cậy liên quan trực tiếp đến DN đầu tư bài bản, sinh kế của người dân vùng trồng và quyền lợi người tiêu dùng. Muốn vậy, việc đầu tiên là chuẩn hóa từ vùng nguyên liệu. Sâm cần được kiểm soát về giống, điều kiện canh tác, thu hái và sơ chế. Các vùng trồng cần được định danh rõ ràng để sản phẩm sâm khi đưa ra thị trường có thể truy ngược về nơi sản xuất.
Các nhà khoa học cho rằng định danh sâm phải bằng khoa học. Công nghệ ADN barcoding có thể hỗ trợ xác định nguồn gien, trong khi các phương pháp phân tích hiện đại giúp xây dựng hồ sơ hóa học đặc trưng cho từng loài, từng vùng và từng nhóm tuổi. Khi dữ liệu đủ lớn, "dấu vân tay hóa học" không chỉ có giá trị nghiên cứu mà còn có thể trở thành công cụ kiểm soát chất lượng.
Cùng với định danh, an toàn cũng phải trở thành một phần của giá trị. Các chỉ tiêu về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng, vi sinh vật, tuổi cây và điều kiện bảo quản cần được kiểm soát trước khi nguyên liệu đi vào chế biến. Một củ sâm có hồ sơ hóa học đặc trưng nhưng thiếu kiểm soát an toàn vẫn không thể trở thành sản phẩm dược liệu có giá trị bền vững.
Khoa học phân tích hiện đại đã cung cấp nhiều công cụ để trả lời những câu hỏi quan trọng: Một loài sâm khác loài kia ở đâu, đặc trưng hóa học nào có tính ổn định, yếu tố nào do môi trường tạo ra và sự khác biệt ấy có ý nghĩa sinh học như thế nào? Vấn đề còn lại là tổ chức nghiên cứu đủ quy mô, chuẩn hóa phương pháp và kết nối kết quả nghiên cứu với sản xuất.
Đó là bài toán chung đòi hỏi sự hợp lực của nhà nước, nhà khoa học, DN và người trồng. Nhà nước tạo hành lang và tiêu chuẩn, nhà khoa học cung cấp bằng chứng, DN biến kết quả nghiên cứu thành sản phẩm, còn người nông dân tạo ra nguồn nguyên liệu đạt chuẩn. Đến lúc đó, câu chuyện về sâm VN sẽ không còn xoay quanh việc loài nào hơn loài nào, mà chuyển sang một câu hỏi có ý nghĩa hơn: VN có thể làm gì để những giá trị khác biệt của các loài sâm được thế giới nhận diện và tin cậy? (còn tiếp)
Nếu phải định vị một sản phẩm nông nghiệp, có lẽ mục tiêu cao nhất không phải là "ngon nhất VN", mà là "Nếm vào là nhận ra vùng đất này". Đó mới là sức mạnh.
Ông Lê Minh Hoan, nguyên Phó chủ tịch Quốc hội, nguyên Bộ trưởng Bộ NN-PTNT
