Ngày 26-6-2026, Rah Lan Soa (22 tuổi) từ Thái Lan trở về nhà ở làng Tai Glai, xã Ia Ko. Để hỗ trợ Soa điều trị bệnh ung thư máu, cán bộ Công an xã Ia Ko hướng dẫn làm bảo hiểm y tế, vào TP. Hồ Chí Minh khám, điều trị, sức khỏe đã chuyển biến tốt.
Niềm vui nhân đôi khi trên đường hồi hương, Soa gặp Kpuih Mai (20 tuổi, ở làng Tai Pêr, xã Ia Ko). Biết hoàn cảnh đáng thương của Soa, Mai thường xuyên liên lạc. Giờ thì họ sắp kết hôn, cùng nhau trồng và chăm sóc vườn cà phê ở quê nhà. Thi thoảng, Mai lại đăng lên trang Facebook cá nhân hình ảnh vườn cà phê đang bén rễ, gắn thẻ Soa như một lời động viên dịu dàng.
Niềm vui của Soa là ao ước của rất nhiều người trẻ hồi hương. Puih Hen (29 tuổi, ở xã Ia Hrung) được hỗ trợ về nước vào ngày 12-8-2026. Đó là một thanh niên Jrai khá điển trai nhưng bàn tay trái bị mất ngón út vì tai nạn lao động bên Thái. Theo mẹ và chị trốn qua Thái Lan từ lúc 21 tuổi, trở về đợt này, điều làm Hen nuối tiếc nhất là thời thanh xuân đã qua trong buồn khổ và tuyệt vọng.
“8 năm em ở bên đó, bạn em ở đây đã lấy vợ, có con, làm cà phê giàu có rồi mà em vẫn tay trắng. Thật là vô nghĩa. Giờ em về chỉ ước gặp cô gái nào đó để yêu thương, xây dựng gia đình và vun đắp cuộc sống ở quê mà thôi”, Hen nói.
Rơ Mah H’Kưm (ở làng Hra, xã Ia Ko) cũng mang tâm trạng như Hen. Rời quê cùng em trai vào năm 16 tuổi, giờ H’Kưm đã hai mươi. Cô buồn và tiếc quãng thời gian đã lãng phí ở Thái Lan. Ngày 26-6, chúng tôi theo H’Kưm về nhà cô ở làng Hra. Mở cánh cửa cũ kỹ, nhìn đám mạng nhện và bụi bặm phủ bên trong, H’Kưm muốn khóc.
Đây là nơi cha mẹ cô, anh chị và em trai cô từng có những bữa cơm đầm ấm, vui vẻ. Sau khi cô đi, vì nhớ các con, cha mẹ của H’Kưm cũng dắt díu nhau qua Thái Lan rồi mắc kẹt hết bên đó, giờ chỉ mình cô quay lại nơi này. Thế nhưng H’Kưm vẫn còn tài sản rất lớn là tuổi trẻ, hy vọng và mảnh đất còn lại.
Sau phút chạnh lòng, H’Kưm vui vẻ nói:
Đến nay, sau gần 3 tháng hồi hương, cuộc sống của H’Kưm và những người cùng cảnh ở làng Hra đã từng bước ổn định. Cuối tháng 8-2026, H’Kưm lập gia đình cùng một chàng trai ở làng Tai Pêr. Sau bao sóng gió, H’Kưm đã tìm được bình yên ở một bến đỗ mới, trên chính quê mình.
Anh Siu Phối - Trưởng thôn H’ra - cho biết: “Mặc dù họ đã lầm đường lạc lối, nhưng khi đã quay về, dân làng vẫn sẵn lòng bao dung, giúp đỡ họ hòa nhập với cuộc sống ở quê. Khi họ mới về, trong tay không còn gì, bà con trong làng góp gạo, nhu yếu phẩm, người có ít góp ít, có nhiều góp nhiều để hỗ trợ. Công an xã và hệ thống chính trị thôn thường xuyên thăm hỏi, động viên, giúp họ xóa bỏ mặc cảm và trở lại cuộc sống bình thường. Đến nay, các trường hợp hồi hương đã hòa nhập khá tốt với cộng đồng. Những công việc chung của làng như thu hoạch nông sản, lễ hội, họ đều tích cực tham gia”.
Để giúp đỡ các trường hợp hồi hương giải quyết khó khăn về kinh tế, bên cạnh hỗ trợ các thủ tục, giấy tờ cần thiết, Công an các xã đã tham mưu cấp ủy, chính quyền địa phương tạo điều kiện cho vay vốn phát triển sản xuất; hỗ trợ sinh kế, cây giống, vật nuôi. Họ chính là những người thắp lên hy vọng sống và giúp đỡ để những người lầm lỗi từng bước ổn định cuộc sống, khác hẳn với “cuộc sống sung túc” mà kẻ xấu thêu dệt, suýt đẩy những người vượt biên xuống vực thẳm.
Từ đầu năm 2026 đến nay, Ia Ko là một trong những địa bàn có nhiều trường hợp hồi hương từ Thái Lan, với 20 người, trong đó có 9 cháu từ 1-12 tuổi.
Ngay sau khi hồi hương vào ngày 7-9-2026, anh Siu Kut (44 tuổi, ở làng Tai Pêr, xã Ia Ko) đưa 3 con trai lên trụ sở Công an xã để làm căn cước công dân và định danh điện tử để các cháu được đến trường. Cháu Rơ Mah Sơng (12 tuổi, con anh Kut) cười thật tươi, nói:
Gia đình anh Siu Kut đang dần ổn định cuộc sống ở làng Tai Pêr. Cháu Rơ Mah Sơng vừa được nhập học lớp 4; con út Rơ Mah Sắc học mẫu giáo.
Còn Rơ Mah Loet (17 tuổi) cùng cha mẹ và em trai Rơ Mah Đương (16 tuổi - hồi hương ngày 29-6-2026) đi làm thuê kiếm tiền lo cho gia đình.
Ở các địa bàn khác, các em nhỏ trong độ tuổi đến trường vừa hồi hương cũng nhanh chóng được hoàn thiện các thủ tục, tạo điều kiện tiếp tục học tập tại các trường trên địa bàn tỉnh. Cháu Kpuih H’Thu (7 tuổi) là 1 trong 3 con của chị Puih H’Thúy (42 tuổi, ở làng Lang, xã Ia Hrung), theo mẹ hồi hương ngày 11-9-2026. Cháu H’Thu sinh tại Thái Lan, nhưng do nhập cư trái phép nên chưa được làm giấy khai sinh. Mới đây, cháu đã được Công an, cán bộ xã và thầy cô Trường Tiểu học Lý Tự Trọng hoàn thiện các thủ tục để vào lớp 1 tại ngôi trường này.
Cô Hoàng Thị Bích Lân - Hiệu trưởng Trường Tiểu học Lý Tự Trọng (xã Ia Hrung) cho hay: Sau khi tiếp nhận thông tin từ Công an xã về trường hợp em Kpuih H’Thu theo bố mẹ sang Thái Lan, nay trở về địa phương và có nguyện vọng nhập học, nhà trường đã trao đổi với Trưởng thôn và Công an xã, thống nhất tạo điều kiện để em được đi học. Khó khăn lớn nhất hiện nay là em không biết tiếng phổ thông, lại khá nhút nhát và lớn tuổi hơn các bạn trong lớp.
Ở Thái Lan, do cư trú bất hợp pháp, việc học của các cháu nhỏ cũng gặp nhiều hạn chế, chủ yếu dừng ở mức làm quen, giao tiếp và tiếp cận kiến thức cơ bản, khó có điều kiện học tập ổn định, lâu dài để hướng đến tương lai như tại quê hương.
Năm 2018, do tin vào những lời hứa hẹn về một cuộc sống tốt đẹp ở nước ngoài, nhiều người dân ở xã Chư A Thai rời quê vượt biên sang sang Thái Lan. Tám năm nhìn lại, những người từng đặt hy vọng vào “miền đất hứa” mỗi người có một kết cục khác nhau. Có người bệnh tật, thiếu thốn rồi qua đời nơi đất khách; có người bị bắt, bị trục xuất và phải mất nhiều năm mới trở về. Cũng có những người may mắn trở về sớm, bắt tay gầy dựng lại cuộc sống và giờ đây trở thành người chia sẻ kinh nghiệm xây dựng cuộc sống mới trên quê hương cho những người cùng hoàn cảnh.
Ở tuổi 66, ông Ksor Briu cùng vợ Rcom H’Ya (52 tuổi, ở làng Plei Ring Đáp, xã Chư A Thai) rời quê sang Thái Lan với những kỳ vọng về một cuộc sống không phải lo nghĩ. Nhưng thực tế, vợ chồng ông bà phải sống chui lủi, luôn lo sợ bị lực lượng chức năng Thái Lan phát hiện.
Một lần ra ngoài mua cơm, ông Briu bị xe tông gãy tay trái. Không có tiền, lại không có giấy tờ hợp pháp nên ông không dám đến bệnh viện điều trị, vết thương bị nhiễm trùng. Cầm cự khoảng 2 tháng, ông phải nhờ một nhà sư ở ngôi chùa gần chỗ trọ đưa đến bệnh viện, chi phí thuốc men, khám bệnh lên đến 100.000 baht (khoảng 65 triệu đồng). Bà H’Ya phải cầu cứu gia đình ở quê bán đất, gửi tiền sang để chữa bệnh.
Ngoài cánh tay bị nhiễm trùng nặng, ông Briu còn được phát hiện mắc ung thư gan. Sau 2-3 tháng nằm viện, ông qua đời. Tro cốt được hỏa thiêu và đưa về gửi tại chùa. Mãi đến đầu năm 2026, bà H’Ya mới được hỗ trợ trở về quê, mang theo tro cốt của chồng để thực hiện nguyện vọng cuối cùng của ông Briu khi còn sống là được trở về quê hương.
Đồng hương với bà H’Ya là ông Nay Glip (58 tuổi) cũng rời quê sang Thái Lan từ năm 2018. Không kiếm đủ tiền để trở về nên ông Glip cứ mãi lưu lạc ở Thái Lan, cuối cùng bị Cảnh sát Thái Lan bắt giữ rồi trục xuất về nước.
Ngày 12-8-2026, sau 8 năm, ông mới được hỗ trợ hồi hương, mới cảm nhận được sự rộn ràng của cuộc sống khi đặt chân về đến Việt Nam. Đến nay, khoản nợ 6.000 baht vay mượn của anh em để sống qua ngày ông đã trả hết, vợ con ông cũng đã được Công an tỉnh Gia Lai đưa về nước cách đây hơn 2 tháng. Giờ ông chỉ hy vọng cậu con trai bị bắt giữ tháng 10 năm ngoái, đang bị giam ở IDC sớm được hồi hương.
Trở về, vợ chồng ông Glip thường được nghe đến gương làm ăn kinh tế giỏi của ba anh em Siu Thuyn (SN 1982), Siu Suin (SN 1990), Siu Quên (SN 1995, cùng ở xã Chư A Thai). Cả ba cũng rời quê sang Thái Lan năm 2018 như ông Glip. Nhưng họ quyết tâm gom góp tiền bạc, tìm đường hồi hương chưa đầy 1 năm sau khi vượt biên.
Người anh cả Siu Thuyn khi trở về có 9 sào ruộng, mỗi năm canh tác được một vụ vào mùa mưa. Thấy người dân trong làng dùng máy bơm đưa nước từ suối Ia Ake lên ruộng để sản xuất vụ mùa khô, Thuyn mạnh dạn vay vốn mua máy bơm, rồi học hỏi cách làm.
Sau hai năm, hiệu quả sản xuất dần được cải thiện. Có máy bơm, Thuyn còn thuê thêm đất để trồng lúa. Mỗi năm, Thuyn thu hoạch khoảng 60 tấn lúa, sau khi trừ chi phí còn dư hơn 100 triệu đồng. Từ 9 sào ruộng ban đầu, gia đình Thuyn nay có khoảng 1,8 ha lúa và 5 ha mì. Học hỏi anh trai, hai người em cũng chăm chỉ lao động, khấm khá lên từng ngày.
Siu Thuyn còn là một trong những người tích cực cùng lực lượng Công an đi tuyên truyền bà con không nghe kẻ xấu vượt biên trái phép, bởi hơn ai hết, sau chuyến đi Thái Lan, Thuyn hiểu tường tận chân lý: Có làm thì mới có ăn.
Kể những câu chuyện này để thấy được rằng, càng cố chấp với việc cư trú trái phép ở xứ người để mơ mộng viển vông thì cuộc sống càng khó khăn và ngày trở về càng trở nên xa xôi. Trong khi đó, những người sớm quay trở về đã có thời gian gầy dựng lại cuộc sống. Bởi không đâu bằng quê hương - nơi có tình thân gia đình, có bà con để nương tựa, có ruộng rẫy để làm ăn, có bình yên để tự do làm giàu bằng những bàn tay cần cù, yêu lao động.
