4 thập niên trước, Gia Lai đối mặt với nhiều khó khăn, kinh tế chậm phát triển, đời sống nhân dân thiếu thốn. Từ thực tiễn địa phương, Đảng bộ tỉnh từng bước cụ thể hóa đường lối đổi mới, phát huy nội lực, khai thác tiềm năng, tạo nền tảng cho hành trình thoát nghèo, vươn lên phát triển.
Sau ngày đất nước thống nhất, Gia Lai - Kon Tum và Nghĩa Bình bước vào công cuộc tái thiết với xuất phát điểm thấp và muôn vàn khó khăn. Kinh tế chủ yếu dựa vào nông - lâm nghiệp, thủy sản; công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp nhỏ lẻ. Giao thông, thủy lợi, trường học, y tế thiếu; năng suất lao động thấp, đời sống nhân dân, nhất là đồng bào vùng miền núi, còn nhiều thiếu thốn.
Trong ký ức của ông Ksor Phước - nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, nguyên Bộ trưởng, Chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc, nguyên Chủ tịch Hội đồng Dân tộc của Quốc hội, nguyên Bí thư Tỉnh ủy Gia Lai, những năm đầu sau thống nhất là chặng đường đầy gian khó.
Dù sau 10 năm giải phóng, công cuộc kiến thiết có đạt nhiều kết quả, nhưng đa số vùng đồng bào các dân tộc thiểu số vẫn chủ yếu phát rừng làm nương rẫy, sản xuất tự cung, tự cấp với công cụ thô sơ, năng suất rất thấp. Đến khoảng năm 1985, cái nghèo vẫn đeo bám. Gần như năm nào cũng phải có các đợt cứu đói.
Ông Ksor Phước nhớ lại, nhiều buôn làng khi ấy có thể gói gọn trong “6 không”: không đường ô tô, không điện, không trạm y tế, không trường học, không nhà văn hóa, không trạm thông tin liên lạc. Nước sinh hoạt và sản xuất chủ yếu dựa vào sông, suối, nước mưa; mùa khô thiếu nước, mùa mưa đường sá lại cách trở.
Ở nhiều buôn làng, nhất là vùng đồng bào dân tộc thiểu số, trình độ dân trí còn hạn chế, tập quán lạc hậu, mê tín dị đoan vẫn tồn tại; hơn 90% dân số mù chữ.
Trong trao đổi hàng hóa, nhiều nơi, người dân chưa biết sử dụng tiền, vẫn còn trao đổi sản phẩm theo phương thức đổi vật lấy vật, sản xuất chủ yếu mới đáp ứng một phần nhu cầu thiết yếu hàng ngày của gia đình.
Du canh, du cư, di cư tự do còn khá phổ biến; thiếu đất tốt sản xuất lại lấn vào rừng tìm đất mới, khiến việc tổ chức định canh, định cư thêm nhiều khó khăn…
Ở vùng biên giới Ia Mơ, những khó khăn ấy lại càng rõ nét. Già làng Ksor H’Blâm (81 tuổi) - người gắn bó với vùng đất này từ nhỏ - nhớ lại:
Tại Ia Le, ông Trần Đình Ánh (90 tuổi, thôn Phú Vinh) vẫn nhớ những ngày đầu khai phá vùng đất theo diện kinh tế mới năm 1979. Đất rộng nhưng đường sá cách trở.
Người dân được Nhà nước hỗ trợ đất ở, tạo điều kiện khai hoang, dựng nhà, phát rẫy và bám đất, bám làng. Nhưng sản xuất manh mún, tư duy sản xuất cũ và cơ chế bao cấp khiến cái ăn vẫn là nỗi lo thường trực.
Đó là bức tranh của một Gia Lai còn nghèo khó, khi sản xuất chủ yếu tự cung, tự cấp và những nhu cầu thiết yếu của cuộc sống vẫn là bài toán lớn. Chính từ thực tế ấy, yêu cầu đổi mới tư duy, đổi mới cách làm và từng bước tạo dựng nền tảng phát triển trở nên cấp thiết.
Nếu Đại hội VI của Đảng tháng 12-1986 mở ra đường hướng đổi mới toàn diện đất nước, thì Hội nghị Ban Chấp hành Đảng bộ các tỉnh Gia Lai - Kon Tum và Nghĩa Bình lần thứ 2, tổ chức đầu tháng 1-1987, là một trong những dấu mốc quan trọng đưa tinh thần đổi mới vào cuộc sống.
Thẳng thắn nhìn nhận những hạn chế của cơ chế quản lý cũ, những bất cập trong tổ chức sản xuất và yếu kém ở cơ sở, Đảng bộ các tỉnh đã tập trung lãnh đạo thực hiện 3 chương trình kinh tế lớn: lương thực - thực phẩm, hàng tiêu dùng và hàng xuất khẩu. Trước hết là giải quyết cái ăn, đáp ứng nhu cầu thiết yếu, tạo ra hàng hóa và từng bước tích lũy nguồn lực cho phát triển.
Ở Gia Lai - Kon Tum, lương thực - thực phẩm được xác định là nhiệm vụ hàng đầu. Muốn thay đổi sản xuất, trước hết phải chủ động được nguồn nước. Thủy lợi vì thế trở thành khâu đột phá.
Tỉnh tập trung xây dựng, phục hồi, mở rộng các công trình thủy lợi và diện tích lúa nước, từng bước đưa lúa 1 vụ lên 2 vụ; đồng thời phát triển bắp, sắn, đậu và các loại hoa màu.
Trong 5 năm (1986-1990), tỉnh đầu tư 11 tỷ đồng cho thủy lợi. Phương châm “Nhà nước và nhân dân cùng làm” được triển khai rộng rãi. Các xã, hợp tác xã, tập đoàn sản xuất đóng góp hơn 70 triệu đồng và 97 vạn ngày công, xây dựng 11 công trình thủy lợi lớn, nhỏ, đưa nước tưới đến hàng trăm héc ta đất sản xuất.
Ở Ia Le, những thay đổi ấy bắt đầu từ chính những cánh đồng còn khô khát. Từng 12 năm liên tiếp giữ cương vị Phó Bí thư, Chủ tịch UBND xã Ia Le (1987-1999), sau đó là Chủ tịch HĐND xã, ông Siu Trul (68 tuổi, làng Kênh Săn) vẫn nhớ những ngày đầu thực hiện công cuộc đổi mới.
Khi ấy, Ia Le nghèo và thiếu thốn đủ bề. Hạ tầng gần như chưa được đầu tư, thiếu nước sản xuất. Người dân chưa biết làm lúa nước, sản xuất chủ yếu dựa vào chọc tỉa, lúa rẫy là nguồn lương thực chính.
Muốn thoát khỏi cách sản xuất phụ thuộc vào tự nhiên, chính quyền xã vận động người dân góp sức đắp đập, đào kênh mương, đưa nước về đồng ruộng. Hàng trăm người cùng tham gia. Những con đập, tuyến mương được hình thành, những thửa ruộng lúa nước dần xuất hiện.
Từ chỗ chỉ trông chờ vào mùa rẫy, người dân Ia Le từng bước làm chủ nguồn nước, làm chủ ruộng đất và tìm cách nâng cao giá trị sản xuất. Những thay đổi tưởng như bắt đầu từ một con đập, một tuyến mương nhưng thực chất đã mở ra một cách nghĩ, cách làm mới trong đời sống buôn làng.
Trong ký ức của ông Ksor Phước, Gia Lai trong những ngày đầu dựng xây sau chiến tranh là một vùng đất còn lắm gian khó nhưng luôn hiện hữu khát vọng vươn lên.
Ông nhớ năm 1996, tại cuộc họp Thường trực Tỉnh ủy, ông đề xuất xóa bỏ tình trạng chênh lệch về điện sinh hoạt giữa khu dân cư người Kinh và buôn làng đồng bào dân tộc thiểu số. Đề xuất được Bí thư Tỉnh ủy Lê Tam và lãnh đạo tỉnh lúc bấy giờ thống nhất triển khai. Từ năm 1998, điện lần lượt được kéo về các buôn làng trong tỉnh.
Trước đó, từ năm 1995, tỉnh cũng chủ trương vận động các doanh nghiệp nhà nước trong lĩnh vực cà phê, cao su, chè… tăng cường tuyển dụng lao động là người dân tộc thiểu số, tạo việc làm, thúc đẩy phát triển kinh tế vùng đồng bào.
Từ những quyết sách cụ thể ấy cùng hàng loạt chính sách của Đảng, Nhà nước, vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở Gia Lai đã có sự chuyển biến toàn diện: sản xuất hàng hóa phát triển, năng suất và thu nhập từng bước nâng cao, đời sống cải thiện; nông thôn mới gắn với xây dựng đời sống văn hóa được đẩy mạnh; môi trường sinh thái, rừng và nguồn nước được chú trọng bảo vệ.
Cùng với đó, khối đại đoàn kết toàn dân tộc được củng cố, góp phần xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân gắn với thế trận an ninh nhân dân vững chắc.
Còn tại Nghĩa Bình, để tạo chuyển biến trong sản xuất, Tỉnh ủy, UBND tỉnh từng bước điều chỉnh cơ cấu đầu tư, ưu tiên cho nông nghiệp và hạ tầng thiết yếu.
Nguồn lực được tập trung vào thủy lợi, giao thông, thủy điện và các cơ sở chế biến nông sản. Riêng năm 1987-1988, vốn đầu tư cho nông nghiệp chiếm 36,7% tổng vốn xây dựng cơ bản, trong đó thủy lợi chiếm 83% vốn đầu tư cho lĩnh vực này.
Cùng với đầu tư, các địa phương chú trọng chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, mở rộng thủy lợi và đưa tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất. Nhờ đó, sản xuất nông nghiệp từng bước phát triển, bảo đảm lương thực, có dự trữ và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ với Nhà nước.
Từ đây, những vùng sản xuất tập trung từng bước hình thành: vùng lúa trọng điểm ở Tuy Phước, An Nhơn, Hoài Nhơn; vùng cây màu ở Hoài Nhơn, Phù Mỹ, Phù Cát; vùng rau ở Quy Nhơn; các vùng phát triển cà phê, đậu tương, lạc, mía... ở Vĩnh Thạnh, An Lão, Tây Sơn.
Sinh năm 1953, bà Trần Thị Như Hoa (thương binh hạng 3/4, ở phường Hoài Nhơn Bắc) là tấm gương về ý chí vươn lên, làm kinh tế giỏi. Sau gần 8 năm quân ngũ, bà phục viên, trở về đời thường giữa muôn vàn khó khăn.
Những kết quả bước đầu ấy cho thấy tinh thần đổi mới đã từng bước được cụ thể hóa bằng những quyết sách sát thực tiễn, tạo nền tảng để Gia Lai - Kon Tum và Nghĩa Bình chuyển từ sản xuất manh mún sang hình thành các vùng sản xuất tập trung, mở ra hướng phát triển mới cho kinh tế địa phương.
Từ chỗ tìm cách vượt qua cái nghèo, Gia Lai từng bước tạo dựng nền tảng để nghĩ đến một câu chuyện lớn hơn: hình thành những động lực tăng trưởng, mở ra những cơ hội phát triển mới trên vùng đất đại ngàn.
