Tôi không phải là người dân tộc thiểu số Tây Nguyên, nhưng tôi sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Gia Lai.
Tôi lớn lên trong bầu không khí trong lành, mát mẻ của cao nguyên, giữa những cánh rừng, những ngọn núi, những buôn làng bình dị. Tuổi thơ tôi có tiếng cồng, tiếng chiêng, có những lễ hội, những câu chuyện của già làng và những con người Tây Nguyên mộc mạc, chân thành, rộng lượng.
Tôi được lớn lên trong tình yêu thương của đồng bào, được thấm đẫm những giá trị văn hóa đặc sắc của vùng đất này.
Và hơn hết, tôi may mắn được lớn lên bên một người cha dành rất nhiều tình cảm, tâm huyết cho đồng bào các dân tộc Tây Nguyên.
Từ cha, tôi hiểu thêm về những năm tháng kháng chiến gian khổ, về tấm lòng của đồng bào đã chở che, cưu mang, bảo vệ cán bộ cách mạng; về những con người kiên trung, nghĩa tình như Bok Núp, Bok Đẳng và biết bao người con của núi rừng đã góp phần làm nên lịch sử.
Tôi nhớ những trăn trở của cha về việc làm sao để bà con có cuộc sống tốt hơn, trẻ em được học hành, người dân được chăm sóc sức khỏe, được nâng cao dân trí, nhưng vẫn giữ được tiếng nói, phong tục, bản sắc văn hóa của dân tộc mình.
Đó không chỉ là trách nhiệm của một người làm công tác quản lý.
Với tôi, đó còn là tình cảm, là lòng biết ơn và là một món nợ ân tình với mảnh đất, với những con người đã nuôi dưỡng tâm hồn mình.
Có những điều mất đi sẽ không thể tìm lại
Tây Nguyên hôm nay đang đổi thay từng ngày.
Những con đường mới mở ra, điện sáng đến buôn làng, trường học, bệnh viện ngày càng được quan tâm đầu tư. Đời sống vật chất và tinh thần của đồng bào từng bước được nâng lên.
Đó là những thành quả đáng quý mà tất cả chúng ta đều mong đợi.
Nhưng giữa những đổi thay ấy, có những điều đang lặng lẽ mất đi.
Những cánh rừng thu hẹp. Những dòng suối đổi dòng hoặc cạn nước. Những ngôi nhà rông, nhà sàn truyền thống dần nhường chỗ cho những công trình mới.
Những già làng, nghệ nhân am hiểu phong tục, nghi lễ, sử thi, âm nhạc truyền thống lần lượt về với tổ tiên, mang theo những tri thức mà đôi khi chúng ta chưa kịp ghi chép, chưa kịp học hỏi, chưa kịp trao truyền.
Có những bài chiêng cổ không còn người biết đánh.
Có những bộ chiêng quý không còn người biết chỉnh.
Có những nghi lễ không còn được thực hành trong không gian văn hóa nguyên gốc.
Có những câu chuyện, những lời khấn, những tri thức về rừng, về nước, về mùa màng, về con người và thế giới tâm linh đang dần bị lãng quên.
Bởi khi một nghệ nhân cuối cùng ra đi mà chưa có người kế tục, chúng ta không chỉ mất một người biết đánh chiêng.
Chúng ta có thể mất cả một hệ thống tri thức, một ngôn ngữ âm nhạc, một phần ký ức của cộng đồng đã được tích lũy qua hàng trăm năm.
Và có những mất mát không thể khôi phục bằng tiền bạc, bằng những công trình hay những lễ hội được đầu tư công phu.
Tiếng chiêng không chỉ là âm thanh
Tôi đã được nghe tiếng cồng, tiếng chiêng từ thuở nhỏ.
Và càng tìm hiểu, tôi càng nhận ra rằng cồng chiêng Tây Nguyên không đơn thuần là một loại nhạc cụ.
Mỗi bộ chiêng, mỗi bài chiêng, mỗi cách diễn tấu đều có thể gắn với một cộng đồng, một nghi lễ, một hoàn cảnh cụ thể trong đời sống.
Tiếng chiêng trong lễ mừng lúa mới không giống tiếng chiêng trong lễ bỏ mả.
Tiếng chiêng trong ngày vui của cộng đồng mang một ý nghĩa khác với tiếng chiêng tiễn biệt người đã khuất.
Những thang âm, cách chỉnh chiêng, cách phối hợp giữa các nghệ nhân, nhịp điệu và không gian diễn tấu đều chứa đựng những tri thức âm nhạc được sáng tạo, tích lũy và trao truyền qua nhiều thế hệ.
Thế nhưng, hôm nay, chúng ta đang chứng kiến những thay đổi đáng suy nghĩ.
Có những bộ chiêng được chỉnh sửa, cải tiến theo thang âm và cách diễn tấu mới.
Có những bài chiêng cổ được biến tấu để phù hợp với sân khấu, với những tiết mục biểu diễn hiện đại.
Có những nghi lễ được phục dựng nhưng thiếu người am hiểu, thiếu tư liệu, thiếu sự tham gia thực chất của cộng đồng.
Thậm chí, có nơi những yếu tố vốn thuộc về những truyền thống văn hóa khác nhau lại được ghép nối, trình diễn dưới một tên gọi chung là “văn hóa Tây Nguyên”.
Tôi không phản đối sự sáng tạo.
Ngược lại, tôi tin rằng văn hóa chỉ có sức sống khi có khả năng thích ứng, đối thoại và phát triển cùng thời đại.
Âm nhạc cồng chiêng hoàn toàn có thể gặp gỡ âm nhạc đương đại, có thể bước lên những sân khấu lớn, có thể đối thoại với những nền âm nhạc khác trên thế giới.
Chúng ta không thể nhân danh đổi mới để làm mất đi những thang âm cổ.
Cũng không thể nhân danh bảo tồn để ngăn cản mọi sáng tạo, khiến văn hóa bị đóng khung trong quá khứ.
Điều cần thiết là phải phân biệt rạch ròi giữa di sản nguyên gốc, thực hành truyền thống đang biến đổi, hoạt động phục dựng và những sáng tạo nghệ thuật đương đại lấy cảm hứng từ di sản.
Đó không chỉ là sự trung thực về mặt khoa học.
Đó còn là sự tôn trọng đối với những người đã sáng tạo và gìn giữ di sản qua bao thế hệ.
Bảo tồn văn hóa không có nghĩa là giữ nguyên mọi tập tục
Tôi hiểu rằng đây là một vấn đề rất khó, rất nhạy cảm và không thể giải quyết bằng những suy nghĩ giản đơn.
Từ xa xưa, nhiều cộng đồng Tây Nguyên có thế giới quan gắn với quan niệm vạn vật hữu linh, với niềm tin vào các Yang, với mối quan hệ thiêng liêng giữa con người, thiên nhiên và cộng đồng.
Những nghi lễ như mừng lúa mới, thổi tai, bỏ mả, những nghi thức hiến sinh truyền thống… từng giữ những vị trí và ý nghĩa nhất định trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của các cộng đồng.
Theo thời gian, dưới tác động của những biến đổi kinh tế, xã hội, môi trường, quá trình giao lưu văn hóa và sự thay đổi trong đời sống tôn giáo, tín ngưỡng, nhiều nghi lễ đã thay đổi, giản lược hoặc không còn được thực hành.
Đó là một thực tế cần được nghiên cứu bằng thái độ khách quan, khoa học và tôn trọng.
Chúng ta phải tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo và quyền lựa chọn đời sống văn hóa của mỗi người dân.
Đồng thời, cần nhận diện, ghi chép và lưu giữ những tri thức, giá trị văn hóa truyền thống đang có nguy cơ biến mất.
Không phải tập tục nào của quá khứ cũng cần được khôi phục nguyên trạng.
Những thực hành không còn phù hợp với pháp luật, đạo đức xã hội, điều kiện sống và nguyện vọng của cộng đồng cần được nhìn nhận một cách thận trọng, nhân văn.
Bảo tồn văn hóa không phải là buộc người dân phải sống như cha ông hàng trăm năm trước.
Bảo tồn là giúp cộng đồng hiểu được cội nguồn, trân trọng bản sắc và có quyền lựa chọn cách tiếp nối những giá trị tốt đẹp trong cuộc sống hôm nay.
Chúng ta phải tránh cả hai thái cực: bảo tồn cực đoan, bất chấp sự thay đổi của xã hội; và hiện đại hóa thiếu hiểu biết, làm biến dạng những giá trị văn hóa quý báu.
Đừng để người giữ di sản trở thành người đứng ngoài di sản
Tôi luôn tự hỏi:
Chúng ta có thể tổ chức những lễ hội cồng chiêng rất lớn, với những sân khấu hoành tráng, âm thanh, ánh sáng hiện đại.
Nhưng sau lễ hội, bao nhiêu nghệ nhân có thêm người theo học hỏi?
Bao nhiêu bài chiêng cổ được ghi âm, ký âm, nghiên cứu và trao truyền?
Bao nhiêu bộ chiêng cổ được kiểm kê, bảo quản và chỉnh chiêng đúng với truyền thống của cộng đồng?
Bao nhiêu thanh thiếu niên thực sự hiểu ý nghĩa của những bài chiêng mà mình đang học?
Và quan trọng hơn, bao nhiêu nghệ nhân, bao nhiêu gia đình đang gìn giữ di sản có cuộc sống tốt hơn nhờ chính những giá trị mà họ đã dành cả đời bảo vệ?
Di sản không thể chỉ được bảo tồn trên sân khấu.
Di sản phải được sống trong buôn làng, trong gia đình, trong những sinh hoạt cộng đồng và trong tâm hồn của thế hệ trẻ.
Già làng, nghệ nhân và cộng đồng phải thực sự là chủ thể của quá trình bảo tồn.
Các nhà nghiên cứu, nhà quản lý, nghệ sĩ và doanh nghiệp có thể đồng hành, hỗ trợ, nhưng không thể thay thế tiếng nói và quyền quyết định của cộng đồng đối với di sản của chính họ.
Không thể bảo tồn văn hóa Tây Nguyên mà thiếu người Tây Nguyên
Và cũng không thể nói đến phát huy giá trị di sản nếu những người đang gìn giữ di sản vẫn còn khó khăn, thiếu điều kiện truyền dạy và chưa được ghi nhận xứng đáng.
Tôi mong chúng ta cùng bắt đầu từ những việc cụ thể
Tôi mong các già làng, nghệ nhân, những người am hiểu phong tục, văn hóa hãy tiếp tục trao truyền những tri thức quý báu cho con cháu.
Tôi mong các nhà nghiên cứu, các trường đại học, những người làm công tác văn hóa hãy cùng chung tay thực hiện một công việc rất cấp thiết: Kiểm kê, ghi chép, ghi âm, ghi hình, nghiên cứu và số hóa những di sản đang có nguy cơ mai một, nhất là các bài chiêng cổ, thang âm cổ, kỹ thuật chỉnh chiêng, các nghi lễ, sử thi và tri thức dân gian.
Hãy làm việc ấy khi những nhân chứng văn hóa vẫn còn ở bên chúng ta.
Tôi mong những nghệ sĩ trẻ, những người sáng tạo âm nhạc đương đại hãy mạnh dạn đưa âm nhạc cồng chiêng đến với công chúng mới, nhưng hãy bắt đầu từ sự hiểu biết và tôn trọng nguyên bản.
Hãy để những sáng tạo mới làm phong phú thêm di sản, chứ không thay thế hay xóa nhòa di sản.
Tôi mong các cơ quan quản lý nhà nước đổi mới cách tiếp cận: Từ tổ chức hoạt động bảo tồn sang xây dựng môi trường để văn hóa được tiếp tục thực hành và trao truyền; từ hỗ trợ những sự kiện ngắn hạn sang đầu tư lâu dài cho nghệ nhân, cho thế hệ trẻ và cho cộng đồng.
Tôi mong các doanh nghiệp, những người làm du lịch hãy cùng xây dựng những sản phẩm văn hóa có trách nhiệm, tôn trọng tính chân thực, không thương mại hóa những nghi lễ thiêng liêng và bảo đảm người dân được hưởng lợi công bằng.
Và tôi đặc biệt mong những người trẻ Tây Nguyên hãy tự hào về tiếng nói, trang phục, âm nhạc, phong tục và lịch sử của dân tộc mình.
Các bạn có thể học tập, làm việc, sáng tạo và hội nhập với thế giới.
Nhưng xin đừng quên tiếng chiêng của ông bà, những câu chuyện của già làng, những lời ru của mẹ và những giá trị đã làm nên bản sắc của chính mình.
Tôi viết những dòng này không chỉ với trách nhiệm của một người làm công tác quản lý văn hóa.
Tôi viết bằng tình cảm của một người sinh ra, lớn lên và được nuôi dưỡng trên mảnh đất Gia Lai.
Bằng lòng biết ơn đối với đồng bào Tây Nguyên.
Bằng ký ức về người cha và những điều cha từng trăn trở.
Và bằng cả nỗi lo rằng có những giá trị vô cùng quý báu đang mất đi nhanh hơn những gì chúng ta kịp làm để gìn giữ.
Tôi hiểu rằng không ai có thể một mình bảo tồn được một nền văn hóa.
Nhưng tôi tin rằng, nếu các già làng, nghệ nhân, nhà nghiên cứu, nghệ sĩ, người làm quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng cùng chung tay, chúng ta có thể giữ được những điều tưởng chừng đang dần mất đi.
Tôi mong rằng, những ngôi nhà rông sẽ tiếp tục là nơi hội tụ của cộng đồng.
Những bộ chiêng cổ sẽ tiếp tục được nâng niu, gìn giữ.
Những già làng, nghệ nhân sẽ tiếp tục có người lắng nghe, học hỏi và kế tục.
Và tiếng cồng, tiếng chiêng sẽ còn ngân vang trong đời sống của buôn làng, trong những nghi lễ, trong niềm vui và cả những khoảnh khắc thiêng liêng của mỗi cộng đồng.
Để Tây Nguyên phát triển, hiện đại hơn, giàu có hơn, nhưng vẫn là Tây Nguyên với những giá trị văn hóa không thể trộn lẫn.
Tôi mong nhận được sự sẻ chia, góp ý, phản biện khoa học và đặc biệt là sự chung tay hành động của tất cả những ai yêu thương mảnh đất này.
Bởi bảo tồn di sản không phải là công việc của riêng một ngành, một địa phương hay một thế hệ.
Đó là trách nhiệm của chúng ta hôm nay đối với cha ông và với những thế hệ chưa ra đời.
Và tôi tin:
Nguyễn Thị Thanh Lịch
