4 thập niên trước, tại nhiều khu vực ở Gia Lai, sản xuất vẫn chủ yếu để đáp ứng cái ăn, cái mặc. Khi công cuộc đổi mới mở ra, tư duy ấy từng bước thay đổi.
Đặc biệt, Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị năm 1988 đã đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc đổi mới tư duy về mô hình kinh tế ở thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, đó là quan điểm giải phóng sức sản xuất trong cơ cấu kinh tế.
Thực hiện chủ trương chuyển đổi cây trồng của Tỉnh ủy, UBND tỉnh, người dân từng bước thay đổi tư duy sản xuất: từ chỗ chỉ lo đủ ăn, nay hướng đến sản xuất theo nhu cầu thị trường, nâng cao hiệu quả và tạo sinh kế, làm giàu bền vững ngay trên chính mảnh đất của mình.
Ở Chư Sê, câu chuyện về cây hồ tiêu là một lát cắt tiêu biểu. Năm 1986, ông Hoàng Phước Bính - nguyên Chủ tịch UBND xã Ia Blang cũ, nguyên Phó Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu Chư Sê đã bán 1 con bò đực giống, lấy vốn cùng một số người dân vào Lộc Ninh (tỉnh Bình Phước cũ) mua giống hồ tiêu về trồng. Những trụ tiêu đầu tiên chỉ được dựng trên diện tích 5-7 sào để theo dõi, học hỏi kinh nghiệm.
Ngày ấy, kiến thức kỹ thuật còn ít, nguồn nước tưới chủ yếu dựa vào giếng. Nhưng cây hồ tiêu bắt đầu bén rễ trên đất đỏ bazan. Khoảng 3 năm sau, những trụ tiêu đầu tiên cho trái bói.
Cùng với hồ tiêu, cây cà phê cũng tạo nên bước ngoặt trong quá trình chuyển đổi cơ cấu nông nghiệp, đưa những cây công nghiệp có giá trị cao trở thành một trong những động lực quan trọng của kinh tế Gia Lai.
Từ 1 sào đất thực hiện theo chủ trương chuyển đổi sang trồng cà phê những năm đầu đổi mới, đến nay, ông Lê Văn Sức (thôn 3, xã Ia Phí) đã mở rộng diện tích sản xuất lên gần 3 ha cà phê và 300 cây sầu riêng đang cho thu hoạch.
Cách làm cũng thay đổi theo thời gian. Việc tưới nước, bón phân hợp lý, hướng đến sản xuất hữu cơ, canh tác thích ứng với biến đổi khí hậu đã giúp gia đình giảm chi phí, nâng hiệu quả trên cùng diện tích đất. Nhờ đó, mỗi năm, ông Sức “bỏ túi” hàng tỷ đồng.
Chỉ với vài sào đất trồng thử nghiệm cà phê, hồ tiêu, cao su… cho mỗi hộ dân ban đầu, 40 năm sau, tỉnh đã hình thành vùng nguyên liệu rộng lớn với khoảng 108.987 ha cà phê, sản lượng 341.022 tấn; 8.425 ha hồ tiêu, sản lượng 26.632 tấn; 40.226 ha điều, sản lượng 38.125 tấn; 8.932 ha sầu riêng, sản lượng 50.054 tấn…
Những con số ấy cho thấy quy mô của một nền nông nghiệp hàng hóa đã hình thành, tạo nguồn nguyên liệu cho công nghiệp và mở đường cho những chuỗi giá trị mới.
Nhưng cũng từ đây, câu hỏi mới được đặt ra: Làm thế nào để nông sản Gia Lai không chỉ bán đi dưới dạng nguyên liệu, mà giữ lại nhiều hơn giá trị trên chính vùng đất này?
Hơn 30 năm gắn bó với cà phê Gia Lai, Công ty TNHH Vĩnh Hiệp đã liên kết với hơn 15.000 hộ nông dân trên khoảng 25.000 ha, đóng góp khoảng 12% sản lượng cà phê xuất khẩu của Việt Nam.
Từ thực tiễn liên kết sản xuất, doanh nghiệp xác định dư địa tăng trưởng không còn nằm ở việc đơn thuần mở rộng diện tích hay tăng sản lượng, mà phải hình thành chuỗi liên kết chặt chẽ từ vùng nguyên liệu, thu mua, sơ chế đến chế biến sâu và xuất khẩu.
Khi thị trường ngày càng coi trọng chất lượng, nguồn gốc và tính minh bạch, lợi thế của Gia Lai không chỉ là diện tích, sản lượng, mà còn là khả năng xây dựng vùng cà phê Robusta chất lượng ổn định, truy xuất được nguồn gốc và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Câu chuyện không dừng ở sản lượng, mà là khả năng tạo thêm giá trị qua từng công đoạn chế biến và đưa sản phẩm đi xa hơn. Trong 9 tháng năm 2026, chỉ số sản xuất công nghiệp tỉnh tăng 9,03% so với cùng kỳ năm 2025; trong đó, công nghiệp chế biến, chế tạo tăng 10,7%.
Với hơn 500.000 ha đất đỏ bazan cùng các vùng nguyên liệu tập trung, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Cao Thanh Thương cũng cho rằng, dư địa cho công nghiệp chế biến của tỉnh còn rất lớn.
Nhưng 1 nhà máy sẽ khó phát huy hết công suất nếu vùng nguyên liệu và thị trường chưa được kết nối. Vì thế, cùng với nhà máy phải là sự hoàn thiện, mở rộng những tuyến đường, trung tâm logistics và cảng biển để giảm chi phí và tăng sức cạnh tranh cho hàng hóa.
Và hiện nay, Cảng Quy Nhơn - Thị Nại đã và đang trở thành 1 mắt xích quan trọng đưa nông sản, hàng hóa từ cao nguyên ra biển, mở rộng khả năng kết nối với các thị trường trong nước và quốc tế.
Khi vùng nguyên liệu, nhà máy, logistics và cảng biển được nối liền, những sản phẩm từ đất Gia Lai không còn đứng riêng lẻ mà bắt đầu tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.
Không chỉ đất đai, nông sản, những nguồn lực tự nhiên khác của Gia Lai cũng đang từng bước được đánh thức. Ở những vùng đất nhiều gió như Ia Le, năng lượng tái tạo đang mở ra một hướng phát triển mới.
Sau hợp nhất, xã Ia Le có diện tích tự nhiên 316,88 km², tạo thêm không gian và quỹ đất để nghiên cứu, triển khai các dự án năng lượng.
Tuy nhiên, từ tiềm năng đến dự án cụ thể vẫn là cả một hành trình, bởi đất đai, giải phóng mặt bằng từng là những điểm nghẽn không nhỏ. Tuy nhiên, việc thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo các quy định mới, cùng sự vào cuộc của chính quyền cơ sở, đang từng bước tháo gỡ những vướng mắc, tạo sự minh bạch và hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.
Để rồi, tiềm năng ấy đang dần được hiện thực hóa khi toàn tỉnh có 59 dự án điện gió, gồm các dự án đang vận hành và các dự án được đưa vào kế hoạch phát triển đến năm 2030, với tổng công suất 4.252 MW. Trong đó, 19 dự án đã vận hành thương mại, với tổng công suất 1.153 MW, đóng góp khoảng 576 tỷ đồng mỗi năm vào ngân sách tỉnh.
Theo điều chỉnh Quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, Gia Lai có tiềm năng phát triển điện gió 15.285 MW, gồm trên bờ và gần bờ.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Hữu Quế cho biết: Để biến lợi thế thành động lực tăng trưởng, tỉnh tập trung tháo gỡ vướng mắc về quy hoạch, thủ tục, giải phóng mặt bằng; đồng thời đẩy nhanh tiến độ, phấn đấu đưa các nhà máy đã hoàn thành xây dựng vào vận hành thương mại trong năm 2026.
40 năm đổi mới không chỉ làm nên những vùng sản xuất hàng hóa, các nhà máy hay công trình mới mà còn là minh chứng cho quá trình thay đổi cách nhìn về nguồn lực: biết đánh thức lợi thế, biết kết nối và tạo ra giá trị cao hơn từ những gì tỉnh đang có.
Và hiện nay, trong không gian mới, khi “đại ngàn” chạm với “biển xanh”, những nguồn lực từng nằm rải rác trên một vùng đất rộng lớn đang có cơ hội gặp nhau, cộng hưởng và tạo nên những động lực phát triển mới cho Gia Lai.
