“Thế giới tinh thần” của người Bahnar Kriêm
Năm 2019, trong một lần trở lại làng Kon Blo (xã Vĩnh Sơn), tôi may mắn gặp đúng dịp bà con trong làng đang cùng nhau dựng nhà rông mới. Khi ấy, giữa không khí se lạnh của những ngày cuối năm, tiếng người gọi nhau, tiếng đục đẽo gỗ, tiếng cười nói rộn ràng làm nên một khung cảnh sinh hoạt cộng đồng đầy sức sống.
Năm ấy, cùng với việc có nhà rông mới, một dấu ấn khác đáng nhớ không kém với người làng Kon Blo là đội cồng chiêng của làng đạt giải A tại Ngày hội văn hóa cồng chiêng lần thứ I ở Vĩnh Sơn. Tại Liên hoan cồng chiêng các dân tộc thiểu số Bình Định lần thứ I, Kon Blo còn là làng duy nhất trong 2 đoàn nghệ nhân đại diện huyện Vĩnh Thạnh tham gia trình tấu tiết mục cồng chiêng mang tên “Lễ hội đâm trâu”.
Trong cuộc dựng nhà, đàn ông xẻ gỗ, dựng cột, kết nối những thanh xà; phụ nữ lên rẫy hái củi, lặt rau, chuẩn bị bữa cơm chung. Mỗi người một việc, tất cả cùng hướng về ngôi nhà chung của cộng đồng. “Dựng cột rồi! Làng sẽ uống rượu, trình tấu cồng chiêng” - già làng Đinh Hú khi ấy khẽ nói với tôi.
Vậy là chiêng được mang ra, rượu ghè được xếp thành dãy dài trước nhà rông, hương rượu ngan ngát quyện trong gió núi. Tiếng chiêng ngân lên, tiếng trống Sơgâr nhịp nhàng trầm vang. Những âm thanh nối nhau rộn rã, thúc giục từng nhịp chân. Gương mặt ai nấy đều rạng rỡ niềm vui. Những thân hình rắn rỏi đung đưa theo vòng xoang ngược chiều kim đồng hồ.
Mừng lúa mới, Chào năm mới, rồi đôi khi là những điệu múa, bài hát ngẫu hứng theo làn điệu dân ca Bahnar Kriêm, dưới nhịp chiêng do nhà nghiên cứu Yang Danh, Nghệ nhân Nhân dân Đinh Chương bắt nhịp…
Năm 2023, trong quá trình hỗ trợ nhà nghiên cứu Yang Danh biên soạn công trình Văn hóa dân gian Bana Kriêm Bình Định, tôi có dịp hiểu sâu hơn về ngôi nhà rông truyền thống qua những tư liệu và câu chuyện của một người gắn bó máu thịt với văn hóa quê hương. Nhà rông trong quan niệm của người Bana Kriêm, là không gian thiêng, nơi diễn ra các nghi lễ cúng tế, nơi con người kết nối với các thần linh - Yàng, gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình yên, mùa màng no đủ.
Theo nhà nghiên cứu Yang Danh, phần lớn các dân tộc thiểu số ở vùng Trường Sơn - Tây Nguyên đều có truyền thống ở nhà sàn, với cấu tạo, hình dáng và kích thước khác nhau. Đối với người Bahnar Kriêm, nhà rông chính là ngôi nhà sàn lớn nhất, mang ý nghĩa đặc biệt trong đời sống cộng đồng. Hình ảnh nhà rông đã xuất hiện từ rất sớm trong các bài roi (truyện kể), bài hơ’mon (sử thi) của người Bahnar. Những nhân vật anh hùng trong truyện kể, sử thi như Dăm Dư, Dăm Dyông, Dăm Joong, Dăm Día, Xét, Ma Vắt... đều gắn với nhà rông, từ nhà rông mà ra đi chiến đấu, lập nên những chiến công.
Bởi vậy, nhà rông không chỉ hiện diện trong không gian làng mà còn đi vào thế giới tinh thần, trở thành một phần ký ức văn hóa của người Bahnar Kriêm. Mỗi cột nhà, mái nhà, mỗi hoa văn trang trí đều mang dấu ấn của bàn tay, trí nhớ và quan niệm thẩm mỹ được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Mái nhà dưới chân núi lửa Chư Đang Ya
Những ngày cuối tháng 10-2026, người dân và du khách lại tìm về chân núi lửa Chư Đang Ya để hòa mình vào không khí lễ hội cồng chiêng. Dưới chân núi lửa nổi tiếng, làng Ia Gri (xã Biển Hồ) vẫn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống của người Jrai, từ nhà rông, tiếng cồng chiêng đến các nghi lễ cúng làng, mừng nhà rông mới.
Lần này, tôi có dịp xem người dân Ia Gri tổ chức lễ mừng nhà rông mới theo nghi thức truyền thống. Công trình này được UBND tỉnh hỗ trợ kinh phí xây dựng, cùng sự chung tay góp sức của cộng đồng. Già làng Aml Uih năm nay 78 tuổi, không giấu được niềm vui khi kể về quá trình dựng nhà của dân làng Ia Gri. Hơn 20 thanh niên trong làng đã tham gia xây dựng công trình từ tháng 6 - 10. Nhìn ngôi nhà mới hoàn thành, già vui vì công sức của cộng đồng đã kết tinh dưới mái nhà chung.
“Có nhà rông mới, tôi và dân làng vui lắm. Ngày xưa người ta làm không đúng thì mình không dùng. Giờ nhà là ngôi nhà của làng. Mọi lễ cúng, hoạt động của làng đều thực hiện tại đây” - già Aml Uih bộc bạch.
Lời tâm tình mộc mạc ấy gợi ra nhiều điều đáng suy ngẫm. Một ngôi nhà rông có thể được dựng lên bằng gỗ, bằng công sức của thanh niên trong làng và nguồn kinh phí hỗ trợ của Nhà nước. Nhưng để trở thành ngôi nhà chung đúng nghĩa, công trình ấy phải phù hợp với phong tục, quan niệm và nhu cầu sinh hoạt văn hóa của cộng đồng. Đúng hơn, là người làng cần một không gian thuộc về chính mình, nơi những giá trị văn hóa được thực hành và tiếp nối.
Đây cũng là vấn đề đặt ra trong công tác bảo tồn nhà rông truyền thống hiện nay. Theo TS Lưu Hồng Sơn (Bảo tàng Pleiku), việc thiếu sự tham gia, giám sát chặt chẽ của cơ quan chuyên môn và chuyên gia trong quá trình trùng tu, xây dựng các công trình di sản có thể dẫn đến sai sót, gây tốn kém, lãng phí. Vì vậy, cần có sự tham gia tư vấn, giám sát của cơ quan chuyên môn và chuyên gia di sản địa phương, ngay cả khi công trình đã có đơn vị tư vấn thiết kế.
Với nhà rông, yêu cầu ấy càng cần được quan tâm. Bởi mỗi cộng đồng có tập quán, quan niệm thẩm mỹ và cách thức kiến tạo không gian sinh hoạt riêng. Bảo tồn không thể áp đặt một mẫu chung, càng không thể chỉ chú trọng hình thức kiến trúc mà xem nhẹ đời sống văn hóa bên trong. Tri thức, kinh nghiệm của nghệ nhân, già làng và sự tham gia thực chất của người dân địa phương phải được coi trọng trong suốt quá trình xây dựng, gìn giữ và phát huy giá trị nhà rông.
Nhà rông là một phần bản sắc cốt lõi của tộc người sở hữu công trình. Nhà nghiên cứu Yang Danh khẳng định: “Nhà rông đã trở thành một trong những nhu cầu sinh hoạt văn hóa không thể thiếu được trong đời sống của cộng đồng người Bana. Lễ hội nhà rông mang tính giáo dục, tính cộng đồng rất cao. Có nhà rông là còn giữ được các lễ hội. Có nhà rông là còn giữ được nhiều tập tục truyền thống đẹp trong sinh hoạt văn hóa, văn nghệ”.
Đó cũng là tinh thần được Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Thị Thanh Lịch nhấn mạnh khi nói về mối quan hệ giữa bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch hiện nay: “Chúng ta phát triển du lịch không phải để thay đổi văn hóa của bà con theo thị hiếu của du khách, mà để những giá trị văn hóa đích thực được biết đến, được trân trọng và tiếp tục trường tồn. Nhà rông trước hết phải là nhà rông của dân làng. Tiếng chiêng trước hết phải ngân lên từ đời sống văn hóa của cộng đồng.
Những nghi lễ thiêng liêng phải được gìn giữ đúng với ý nghĩa và phong tục truyền thống. Văn hóa phải được sống trong chính cộng đồng, chứ không chỉ được trình diễn cho du khách. Và khi văn hóa trở thành nguồn lực phát triển thì chính bà con phải là người được hưởng lợi”.
Từ Kon Blo đến Ia Gri, những mái nhà rông vẫn vươn cao giữa đại ngàn, mang theo ký ức và niềm tự hào của bao thế hệ. Hơi ấm cộng đồng dưới mái nhà ấy được lưu giữ, để người già còn kể chuyện, nghệ nhân còn truyền dạy tiếng chiêng, lớp trẻ còn tự hào về phong tục của cha ông, và linh hồn của làng còn được gìn giữ đến mai sau.
