Kỳ 2: Rời xa nỗi lo thiên tai

Đặc biệt, bão số 13 năm 2025 khiến nhiều nhà cửa, công trình hạ tầng ở Gia Lai hư hỏng, đe dọa cuộc sống của người dân, nhất là tại các khu vực ven sông, suối, ven biển, vùng trũng thấp và nơi có nguy cơ sạt lở. Để bảo đảm an toàn, nhiều gia đình đành gác lại nỗi tiếc nuối, rời mái nhà thân thuộc, quê hương và phần mộ tổ tiên, chuyển đến nơi ở mới.

Ký ức những ngày chưa xa

Theo chân chị Ksor Hoa - Trưởng thôn Chư Plah Jai (xã Ia Hiao), chúng tôi men theo dòng suối Ia Hiao. Mùa này, con suối hiền hòa đến lạ, nước chảy lững lờ qua những bãi đất ven bờ. Vài hộ dân vẫn lội qua đoạn nước cạn để sang bên kia canh tác. Nhưng vẻ bình yên ấy chỉ là khoảng lặng khi mùa mưa lũ đến.

“Mùa khô, lòng suối chỉ rộng hơn 1 m, nhưng mưa xuống là 20 - 30 m, lũ lên thì nước tràn khắp nơi” - chị Hoa cho biết.

Dòng suối từng là nguồn sống của người dân nay trở thành nỗi bất an thường trực. Khi mưa lớn, nước từ thượng nguồn đổ về cuồn cuộn, tràn vào nhà, cuốn theo tài sản; bờ suối liên tục sạt lở, đất sản xuất bị khoét sâu từng ngày.

Con đường xuống suối không còn đi lại được. Muốn sang rẫy bên kia, người dân phải đi vòng thêm 3-5 km. Những sinh hoạt quen thuộc như tắm, giặt, đánh bắt cá cũng dần thay đổi trước nỗi lo sạt lở.

Với chị Ksor H’Nhớ (buôn Chư Plah Jai), ký ức về trận mưa lũ cuối năm 2025 vẫn còn nguyên nỗi ám ảnh. Nước dâng cao, biến khu vực quanh nhà thành vùng ngập mênh mông; dòng chảy cuộn xoáy, liên tục khoét sâu bờ suối.

Nhà sàn của gia đình chị ở vị trí cao nên may mắn không bị ngập, nhưng chuồng gà, chuồng bò, củi chất dưới gầm nhà cùng xe máy, xe công nông đều bị ảnh hưởng.

Đáng lo hơn, mảnh vườn phía sau nhà bị dòng nước xói lở, thu hẹp thêm gần 10 m đất; đồng nghĩa với công sức lao động bị cuốn trôi và nỗi lo về sinh kế, an toàn mỗi khi mùa mưa lũ trở lại.

Chỉ vào vết hằn trên cột nhà sàn sau trận mưa lũ cuối năm 2025, anh Nay Nú (SN 1979, buôn Jứ, xã Ia Tul) vẫn chưa hết bàng hoàng khi nhớ lại cảnh nước dâng nhanh, ngập sâu và kéo dài gần 1 ngày đêm.

“Nhà mình thiệt hại gần 400 triệu đồng! Nước dâng quá nhanh, mình không kịp xoay xở. Lúc đó, mình chỉ kịp đưa 6 con bò lên nhà sàn. Tủ lạnh, lúa gạo đều bị nhấn chìm; 50 bao lúa nảy mầm, 2 ha bắp cũng không kịp thu hoạch” - anh Nú trần tình. Vậy nên, rời làng cũ dẫu không đành lòng nhưng không thể khác với anh Nú và 206 hộ dân buôn Jứ.

Bà Nguyễn Thị Phượng (SN 1967, thôn Đức Phổ, xã Đề Gi) từng mất chồng trong vụ sạt lở núi Gành năm 2007, khi đất từ trên núi đổ xuống sau đợt mưa lớn.

Một mình nuôi 2 con, bà gắng gượng vượt qua mất mát, chật vật ổn định cuộc sống. Năm 2025, mưa lớn tiếp tục gây sạt lở, khiến đất đá, bùn tràn vào nhà, có nơi ngập sâu khoảng 1,5 m, làm hư hỏng nhiều tài sản.

Trải qua những biến cố liên tiếp, bà càng thấm thía giá trị của bình yên. “Rời nơi đã gắn bó lâu năm cũng có những điều tiếc nuối, nhưng có nơi ở mới vững chắc, cả nhà mới có thể yên tâm làm ăn, nuôi dạy con cháu” - bà Phượng bộc bạch.

Nỗi bất an còn hiện hữu dưới chân núi Đá (thôn Trà Cong, xã An Hòa). Dẫn chúng tôi đến khu vực này, ông Trần Sỹ Hiệu - Trưởng thôn Trà Cong, chỉ những tảng đá lớn nằm chồng chất trên đỉnh và sườn núi.

Địa hình dốc, nhiều đá lớn khiến khu vực tiềm ẩn nguy cơ sạt lở khi mưa kéo dài. Người dân từng chứng kiến đất đá tràn xuống, làm hư hỏng đường giao thông, gây chia cắt khu vực.

“Ở đây, chỉ cần một tảng đá lớn lăn xuống là kéo theo đất đá, gây nguy hiểm cho nhà cửa và người dân phía dưới. Mỗi khi mưa bão kéo dài, bà con đều thấp thỏm” - ông Hiệu cho hay.

Tại xã Ia Ly, những đêm sạt lở tháng 6-2026 vẫn là nỗi ám ảnh của 6 hộ dân ven đường Lê Hồng Phong (thôn Ia Lâm). Suốt 2 tuần, đất liên tục sạt xuống giữa đêm.

Có hôm, khoảng 1 giờ sáng, từng mảng đất lớn bất ngờ đổ xuống khiến cả xóm không ai dám ngủ, chỉ biết ngồi trước nhà, thấp thỏm chờ trời sáng, lo lắng về nơi ở và cuộc sống phía trước.

Ông Phạm Văn Sĩ (1 trong 6 hộ bị ảnh hưởng) cho biết, gia đình ông sống tại đây gần 20 năm. Khoảng 4 năm trở lại đây, tình trạng sạt lở bắt đầu diễn ra, nghiêm trọng nhất là mùa mưa năm 2026.

Muốn rời đi để tránh nguy hiểm, nhưng tài sản tích góp gần 20 năm vẫn còn ở đó; nếu chuyển đi, gia đình sẽ lấy đâu kinh phí để dựng lại cuộc sống? Nỗi băn khoăn của gia đình ông Sĩ cũng là tâm trạng chung của nhiều hộ dân.

Vì vậy, chủ trương hỗ trợ, bố trí nơi ở mới của địa phương được xem như chiếc phao cứu sinh, mở ra cơ hội để người dân thoát khỏi vùng nguy hiểm và an tâm làm ăn.

Mùa mưa không còn thấp thỏm

Rời nơi ở đã gắn bó với biết bao kỷ niệm trở thành lựa chọn duy nhất để các hộ dân thoát khỏi vòng tròn luẩn quẩn của chạy lũ, khắc phục lũ.

Ông Phạm Xuân Bình - Trưởng thôn Đức Phổ (xã Đề Gi) cho biết, trước đây, cứ đến mùa mưa, địa phương lại phải đưa các hộ trong vùng nguy hiểm đến nhà văn hóa, trường học hoặc chùa Phước Long để tránh trú. Hết mưa, bà con trở về nhà, nhưng nỗi lo sạt lở vẫn luôn thường trực.

“Thời gian đầu triển khai tái định cư, một số hộ còn băn khoăn vì phải rời nơi ở lâu đời, gắn với nhà cửa, vườn tược và sinh kế. Qua tuyên truyền, vận động, giải thích chính sách và từ chính những thiệt hại từng xảy ra, nhiều gia đình hiểu rõ hơn sự cần thiết của việc di dời.

Từ chỗ phải sơ tán mỗi mùa mưa bão, người dân đang từng bước có điều kiện ổn định cuộc sống lâu dài tại nơi ở mới” - ông Bình chia sẻ.

Là 1 trong 68 hộ dân chuyển đến khu tái định cư núi Gành, ông Phan Văn Kim (SN 1967, thôn Đức Phổ) đang tất bật hoàn thiện nhà mới. Gần 40 năm gắn bó với nơi ở cũ, gia đình ông gây dựng khuôn viên rộng hơn 700 m², nuôi 30 con dê, hơn 100 con gà và trồng trên 300 cây bạch đàn.

Rời nơi ở lâu năm đồng nghĩa với việc phải thích nghi môi trường mới, sắp xếp lại sinh kế. Tuy nhiên, trước nguy cơ sạt lở, ông Kim quyết định chuyển đi.

“Ở nơi cũ, cứ mưa kéo dài là cả nhà lại lo đất ngấm nước rồi sạt xuống lúc nào không hay. Bây giờ, được chuyển đến nơi ở an toàn hơn, chúng tôi có thể tập trung làm ăn, phát triển kinh tế” - ông chia sẻ.

Cũng như người dân khu vực núi Gành, tại buôn Jứ (xã Ia Tul), 207 gia đình đang chuẩn bị khép lại cuộc sống bên dòng lũ để bắt đầu hành trình mới tại khu tái định cư buôn Tơ Khế.

Hiểu rõ những tập quán, tín ngưỡng đã ăn sâu trong đời sống cộng đồng của người Jrai nơi đây và để người dân yên tâm chuyển đi, địa phương vận động các dòng họ làm lễ bỏ mả tại 2 khu nhà mồ. Đây là nghi lễ quan trọng của đồng bào Jrai, để giải phóng người sống khỏi mọi ràng buộc với người chết.

Nhìn lại ngôi nhà xây gần 1 tỷ đồng, thành quả tích góp của gia đình nay phải tháo dỡ, chị Ksor H’Reo không khỏi xót xa. Nhưng nỗi sợ lũ dữ vẫn lớn hơn sự tiếc nuối.

“Mình cũng tiếc tài sản, nhưng sống trong cảnh ngập lụt thì luôn sợ hãi. Năm ngoái, nước ngập gần 4 m; chồng đi làm xa, 3 mẹ con ôm nhau không biết làm sao.

Mình cũng muốn chuyển đi nơi khác, nhưng không có đất, không có tiền nên khi được chính quyền địa phương bố trí đất, hỗ trợ kinh phí làm nhà mới, mình sẵn sàng di dời” - chị H’Reo chia sẻ.

Ở một nơi khác, dọc bờ biển thôn Trung Lương (xã Cát Tiến), qua nhiều mùa mưa bão, tình trạng xâm thực khiến biển ngày càng lấn sâu vào đất liền, đất đai sạt lở.

Mỗi khi triều cường dâng cao 2-3 m, nước biển và cát tràn thẳng vào nhà; những đợt gió bão còn cuốn phăng mái tôn, buộc người dân phải cuống cuồng tìm nơi tránh trú.

Gia đình bà Đặng Thị Sương (SN 1965) đã gắn bó với vùng đất này từ năm 1976. Ngôi nhà sát biển không chỉ là nơi ở mà còn thuận lợi để gia đình kinh doanh homestay, phục vụ du khách. Không gian thoáng đãng, khí hậu mát mẻ cùng cuộc sống bên bờ biển đã trở thành một phần thân thuộc trong ký ức của bà.

“Dù chuyển đến nơi ở mới là cần thiết để bảo đảm an toàn, tôi vẫn cảm thấy buồn và tiếc nuối về cuộc sống bên bờ biển thân thuộc” - bà Sương ngậm ngùi.

------------------------------------

Kỳ 3: Sức sống mới trên các làng tái định cư