Kỳ 3: Sức sống mới trên các làng tái định cư

Chính sự chủ động, đồng lòng ấy đang giúp bà con từng bước ổn định cuộc sống, gắn bó với cộng đồng và mở ra tương lai bền vững trên vùng đất mới.

Về nơi mới, giữ nếp nhà xưa

Khu tái định cư (TĐC) buôn Tơ Khế (xã Ia Tul) đang dần trở thành mái nhà mới của nhiều hộ dân vùng thiên tai. Trong những ngôi nhà mới dựng, nhịp sống quen thuộc đang dần trở lại. Dẫu rời xa nơi ở cũ, bà con vẫn quây quần bên nhau, vun đắp cuộc sống mới và gìn giữ sự gắn kết cộng đồng.

Bên nhà sàn, chị Siu Riêng miệt mài bên khung dệt. “Chuyển lên làng mới, nhưng mình và nhiều chị em trong làng vẫn giữ thói quen dệt thổ cẩm. Đây là nghề có từ xa xưa, lên nơi ở mới không còn cảnh nước ngập, lo ướt như ngày xưa nữa” - chị Riêng phấn khởi nói.

Cách đó không xa, dưới nhà sàn của ông Nay Khí là nơi cất giữ máy móc, nông cụ và thực hiện công việc đan đát. Ông từng lo lắng khi phải rời nơi ở cũ, sợ rằng cuộc sống tại khu TĐC sẽ không còn giữ được nếp nhà sàn thân thuộc.

Nhờ chính quyền quan tâm, tạo điều kiện xây dựng nhà phù hợp với phong tục, tập quán, ông dần yên tâm. “Những căn nhà sàn mới tuy không rộng bằng nơi ở cũ, nhưng ở đây không còn lo lũ ngập nên người dân rất mừng” - ông Khí vui vẻ nói.

Với đồng bào dân tộc thiểu số ở khu vực phía Tây tỉnh, nhà sàn không đơn thuần là một kiểu kiến trúc, đó còn là không gian sinh hoạt gia đình. Vì vậy, các địa phương như Ia Tul, Ia Dreh đã quan tâm bố trí quỹ đất, hỗ trợ người dân tháo dỡ, dựng lại nhà sàn truyền thống. Mục tiêu không chỉ là hoàn thiện hạ tầng khu dân cư theo quy hoạch mà còn chú trọng bảo tồn bản sắc văn hóa, duy trì nghề truyền thống, tạo điều kiện phát triển sinh kế.

Ông Phạm Văn Phương - Bí thư Đảng ủy xã Ia Hiao - cho biết: Địa phương tạo điều kiện để bà con lựa chọn mẫu nhà phù hợp; quỹ đất xây dựng nhà sinh hoạt cộng đồng cũng được bố trí nhằm duy trì các hoạt động, lễ hội truyền thống. Người dân cũng chủ động tham gia dựng nhà, sắp xếp đồ đạc, bố trí khuôn viên và khôi phục các hoạt động quen thuộc.

Tại thôn Trà Cong (xã An Hòa), khu TĐC vùng thiên tai nằm sát tỉnh lộ 629 cũng đang dần hình thành diện mạo mới. Cách khu vực núi Đá, nơi ở cũ của người dân khoảng 200 m, khu TĐC mở ra cơ hội an cư cho nhiều gia đình. Ngôi nhà rộng 200 m² của bà Lê Thị Kim Hoa (SN 1982) đã hoàn thành phần thô. Gia đình bà theo sát tiến độ, mong sớm hoàn thiện nhà để chuyển đến nơi ở mới.

Với gia đình bà Hoa, việc di dời không đồng nghĩa với phải bắt đầu lại từ đầu. Vì khoảng cách nơi ở cũ - mới cách nhau không xa; diện tích ruộng lúa, đất trồng dâu nuôi tằm cách xa núi Đá nên không bị ảnh hưởng. “Được Đảng, Nhà nước quan tâm, hỗ trợ chuyển đến nơi ở mới, chúng tôi rất phấn khởi. Có chỗ ở an toàn, điều kiện sinh hoạt thuận lợi hơn, gia đình sẽ yên tâm làm ăn, phát triển kinh tế” - bà Hoa bày tỏ.

Tương tự, gia đình ông Phạm Văn Sĩ (SN 1966) cũng dần ổn định cuộc sống khi chuyển đến khu dân cư mới do địa phương bố trí xen ghép tại thôn Ia Lâm (xã Ia Ly). Gia đình ông được bồi thường gần 600 triệu đồng và bố trí một lô đất TĐC rộng 500 m².

Ông Sĩ kể: “Gia đình cũng xác định không thể bám trụ tại nơi ở cũ vì quá nguy hiểm. Thật may, địa phương thấu hiểu nỗi lo của dân, vừa bố trí đất ở rộng rãi, vừa đền bù đất thu hồi.

Gia đình tận dụng khung nhà cũ tháo dỡ mang theo để dựng lại căn nhà kiên cố, đồng thời hoàn thiện nhà kho và sân phơi phục vụ nghề làm bún khô. Đến nay, mọi thứ đã dần ổn định, nhà mới khang trang, rộng rãi”.

Ở khu TĐC núi Cấm (thôn Thắng Hùng, xã Cát Tiến), ông Đinh Trúc Trắc (SN 1972, làm nghề chăm sóc và kinh doanh cây cảnh) đang xây dựng ngôi nhà 3 tầng. Trước đây, mỗi khi mưa lớn, ông phải thuê nhân công di chuyển cây cảnh đến nơi an toàn, chi phí mỗi lần lên đến hàng chục triệu đồng, nhưng nguy cơ thiệt hại vẫn luôn hiện hữu. Nay chuyển đến nơi ở mới có địa hình bằng phẳng, thông thoáng hơn, ông vơi đi nỗi lo mỗi mùa mưa bão.

“Còn người là còn của. Bà con trong thôn cũng chuyển đến đây nên vẫn có hàng xóm, bạn bè thân thuộc. Trong quá trình xây dựng nhà, gia đình tôi còn được chính quyền địa phương quan tâm, động viên và giải đáp những vướng mắc” - ông Trắc chia sẻ.

Giữ nhịp mưu sinh sau di dời

Tại buôn Blăk (xã Ia Dreh), ông Nay Kang cùng 5 thành viên trong gia đình từng sống trong cảnh thấp thỏm mỗi khi mưa lớn. Nước dâng, cả nhà lại thay nhau theo dõi tình hình; đàn gà, vịt, heo có khi chết vì lũ, công sức tích cóp cả năm đứng trước nguy cơ mất trắng. Bởi vậy, khi được địa phương bố trí, di dời đến khu TĐC mới, ông Kang không giấu được niềm vui. “Giờ được lên khu TĐC mới, mình rất vui. Nơi ở ổn định rồi, phải chăm lo làm ăn để nhanh chóng khá lên” - ông Kang chia sẻ.

Những thay đổi tương tự cũng dần hiện hữu tại khu TĐC buôn Tơ Khế (xã Ia Tul). Gần một tháng nay, ngôi nhà của chị Rơ Mah H’Nhát (SN 1989), người mẹ đơn thân nuôi 3 con ăn học, đã sáng đèn mỗi tối. Từ căn nhà nền đất thường xuyên bị ngập lụt, gia đình chị chuyển sang nơi ở mới có nền bê tông, nhà vệ sinh, nguồn nước sinh hoạt ổn định và điện đường chiếu sáng.

Ngôi nhà mới giúp 4 mẹ con vơi đi nỗi lo mỗi khi mưa lớn và mở ra cơ hội gây dựng sinh kế. Tận dụng những tấm tôn, vật liệu tháo dỡ từ nhà cũ, chị dựng lại chuồng nuôi gà; khoảng đất trống phía sau thì trồng ớt. Từ những việc làm nhỏ, chị từng bước tính toán cách tăng gia, tiết kiệm chi phí và cải thiện đời sống gia đình. “Tôi tin cuộc sống của 4 mẹ con sẽ tốt hơn” - chị H’Nhát bày tỏ.

Để người dân yên tâm di dời mà không bị đứt gãy sinh kế, một trong những giải pháp được các địa phương ưu tiên là lựa chọn vị trí khu TĐC gần nơi ở cũ. Có nơi, khu TĐC chỉ cách nhà cũ vài chục mét; nơi xa hơn cũng chỉ vài kilômét. Nhờ đó, người dân vẫn thuận tiện đi lại, chăm sóc ruộng vườn, duy trì công việc mưu sinh quen thuộc và từng bước thích nghi với cuộc sống mới.

Về lâu dài, mục tiêu là giúp người dân tạo thu nhập, ổn định cuộc sống bằng sức lao động của mình. Tùy điều kiện từng địa bàn và nhu cầu mỗi hộ, các hình thức hỗ trợ gồm cây trồng, vật nuôi, máy móc, vật tư sản xuất, tập huấn kỹ thuật, ứng dụng tiến bộ KHCN, vay vốn, đào tạo và chuyển đổi nghề, xây dựng chuồng trại, cải tạo ao nuôi thủy sản, góp phần phát triển sinh kế bền vững.

Tại xã Đề Gi, sự hỗ trợ được cụ thể hóa theo từng giai đoạn xây dựng nhà ở. Ngoài khoản bồi thường, hỗ trợ theo phương án được duyệt, mỗi hộ còn được hỗ trợ 2 triệu đồng khi khởi công và 3 triệu đồng sau khi hoàn thành nhà để mua sắm các vật dụng sinh hoạt thiết yếu. Tuy giá trị hỗ trợ không lớn so với tổng kinh phí xây dựng, nhưng việc trao hỗ trợ đúng thời điểm giúp các gia đình giảm bớt áp lực tài chính, có thêm điều kiện hoàn thiện ngôi nhà mới.

Tại xã Cát Tiến, người dân không chỉ quan tâm đến đất dựng nhà mà còn lo sinh kế sau di dời. Theo ông Nguyễn Ngọc Thạch - Phó Trưởng Phòng Kinh tế xã, nhiều hộ có nhà và khuôn viên rộng, thuận lợi trồng trọt, chăn nuôi nên việc vận động di dời gặp khó khăn. Để người dân yên tâm, địa phương bố trí đất theo phương án được duyệt, kiểm đếm, bồi thường nhà cửa, cây trồng, hoa màu, tài sản trên đất và rừng trồng tại núi Cấm theo quy định. Qua đó, người dân có thêm nguồn lực xây dựng nhà mới, góp phần đẩy nhanh tiến độ di dời khỏi khu vực nguy cơ mất an toàn trong mùa mưa.