Ưu tiên xe tăng "tự bơi vượt sông"
Đầu năm 1967, để tăng cường lực lượng cho chiến trường, đồng thời rút kinh nghiệm cho việc sử dụng xe tăng ở miền Nam, Bộ Quốc phòng cho phép Binh chủng Tăng thiết giáp đưa 1 đơn vị vào chiến đấu trong chiến trường miền Nam.
Địa bàn lựa chọn là khu vực Đường 9, trong Chiến dịch Khe Sanh đầu năm 1968.
Đại tá Nguyễn Khắc Nguyệt (nguyên Trưởng ban Khoa học - Công nghệ, Trường Sĩ quan Tăng thiết giáp) cho biết: "Năm 1967, được sự giúp đỡ của các nước anh em, Binh chủng Tăng thiết giáp đã có khá nhiều chủng loại xe, trong đó phổ biến là xe tăng hạng trung T-34, T-54 và xe tăng hạng nhẹ bơi nước PT-76. Mỗi loại xe đều có ưu, nhược điểm khác nhau. Tuy nhiên, sau khi họp bàn kỹ lưỡng, Bộ Tư lệnh Binh chủng quyết định điều xe tăng bơi nước PT-76 đi chiến trường".
"Để đi đến quyết định này, đã có những cuộc tranh luận hết sức sôi nổi, thậm chí căng thẳng trong nội bộ chỉ huy binh chủng cũng như giữa binh chủng với cơ quan cấp trên", đại tá Nguyễn Khắc Nguyệt kể vậy và giải thích: "Cơ sở của quyết định này là những phân tích hợp lý về tình hình ta - địch, đặc biệt là điều kiện đường sá, địa hình, thời tiết… kết hợp với những kinh nghiệm khi đưa xe tăng PT-76 của Tiểu đoàn xe tăng 177 từ miền Bắc vào Vĩnh Linh, cuối năm 1966".
Vào thời điểm đó, đường giao thông vào miền Nam chủ yếu là đường dã chiến. Đường xấu, nhỏ hẹp và có nhiều con sông lớn cắt ngang. Tại các điểm giao cắt này, cầu phà có trọng tải nhẹ (dưới 10 tấn). Xe tăng hạng trung không qua được cầu phà. Riêng xe tăng PT-76 có thể tự bơi qua các sông cắt ngang trên đường vào Nam.
Biên niên sử ngành kỹ thuật Tăng thiết giáp ghi lại: "Thời kỳ 1965 - 1968. Đây là lần đầu tiên binh chủng tổ chức hành quân đi chiến đấu cho các đơn vị. Số lượng hành quân ít, quy mô nhỏ. Phần lớn số xe hành quân là xe tăng lội nước PT-76 có tình trạng kỹ thuật tốt, hành trình dự trữ cao. Các đơn vị có thời gian chuẩn bị tương đối dài (trên dưới 1 tháng). Các kíp xe được đào tạo cơ bản, nhưng còn thiếu kinh nghiệm hành quân chiến đấu.
Thời kỳ 1965 - 1968, Binh chủng Tăng thiết giáp có 8 đoàn hành quân (3 tiểu đoàn, 4 đại đội, 1 trung đội) với 107 xe tăng loại nhẹ (PT-76, K63-85) và pháo tự hành Su-76. Hành trình của đơn vị đi xa nhất là 1.000 km. Tỷ lệ xe đến đích 100%".
Về khả năng phòng hộ, nói cho công bằng: nếu đã trúng đạn chống tăng thì xe tăng hạng trung cũng sẽ bị xuyên thủng. Ngoài ra, bộ đội ta cũng đã tổng kết: "Bắn chưa chắc đã trúng, trúng chưa chắc đã chết". Nếu đạn xuyên thủng vỏ giáp, mà không trúng chỗ hiểm thì cũng không ảnh hưởng đến sức chiến đấu.
Về hỏa lực, hoàn toàn có thể bù lại bằng việc tăng cường huấn luyện cho bộ đội sử dụng thành thạo các loại vũ khí, có khả năng bắn nhanh, bắn chính xác, tiêu diệt mục tiêu trong thời gian ngắn nhất với số đạn tiêu hao ít nhất. Để tăng cường hỏa lực cho xe có thể lắp thêm súng phòng không 12,7 mm trên tháp pháo.
Thực tiễn chiến tranh Việt Nam đã chứng minh: vũ khí tuy rất quan trọng nhưng yếu tố con người sử dụng trang bị vũ khí đó mới giữ vai trò quyết định.
Cuộc hành quân 50 ngày
Sau thời gian cân nhắc, ngày 5.8.1967, Bộ Quốc phòng đồng ý phương án của Binh chủng Tăng thiết giáp "đưa 1 tiểu đoàn xe tăng PT-76 đi chiến đấu tại chiến trường miền Nam". Ngay sau đó, 2 đại đội xe tăng PT-76 của Trung đoàn xe tăng 203 được gom lại, thành lập Tiểu đoàn PT-76 mang phiên hiệu 198.
Trong gần 2 tháng chuẩn bị, Tiểu đoàn xe tăng 198 đã huấn luyện bổ sung nhiều nội dung cho bộ đội và các xe tăng được lắp thêm súng phòng không 12,7 mm trên tháp pháo để chống máy bay và lắp 2 thùng dẫn phụ lên xe…
Ngày 14.10.1967, đội hình 22 chiếc PT-76 của Tiểu đoàn 198 cơ động vào chiến trường. Sau 50 ngày đêm, đơn vị đã vượt trên 1.000 km, bị máy bay đánh phá 15 lần vào đội hình và ngày 21.11.1967, đã tập kết tại khu vực quy định.
Tài liệu quân sự ghi lại: trong quá trình xe tăng PT-76 của tiểu đoàn hành quân, công tác bảo đảm kỹ thuật gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là bộ phận hành động hư hỏng nhiều (hỏng gần 90% bánh chịu nặng, hơn 45% số bánh xích). Đơn vị đã khắc phục mọi khó khăn bằng cách lắp xen kẽ tốt - xấu ở mỗi dải xích…
Tiểu đoàn 198 hành quân hoàn toàn bằng xích vượt Trường Sơn, qua 300 đoạn đường vòng, 250 hầm, vượt 5 con sông và 4 lần bị máy bay đánh vào đội hình. Do hành quân đêm, hạn chế nhiều nên 42 lần sa dệ xe. Có đêm phải cứu kéo 6 lần. Có 1 xe tăng bị đổ ở Khe Ve, 5 ngày sau được cứu lên và đuổi theo đơn vị.
Trận đầu đánh thắng
Lịch sử của Binh chủng Tăng thiết giáp ghi nhận: trận đầu đánh thắng là trận Làng Vây (Khe Sanh, Quảng Trị) tháng 2.1968. Trên thực tế, trận đánh đầu tiên của bộ đội Tăng thiết giáp là ở Tà Mây (cách Làng Vây khoảng 6 km).
Tài liệu ghi nhận: đầu tháng 1.1968, Đại đội xe tăng 3 của Tiểu đoàn 198 đóng tại Nậm Khang (bắc Đường 9) nhận lệnh phối thuộc với bộ binh (Trung đoàn 24, Sư đoàn 304) tiêu diệt cứ điểm Tà Mây, thuộc cụm cứ điểm Huội San. Ngày 22.1.1968, các xe tăng PT-76 cơ động đến điểm tập kết Cha Ky Phìn.
Đêm 23.1.1968, các xe PT-76 lần lượt xuất kích, nhưng do phải mở đường bí mật và trinh sát chưa kỹ, nên khi qua ngầm thứ 3, nhiều xe bị sa lầy. Mãi gần sáng, công binh mới khắc phục được 2 xe số hiệu 555 và 558 vào chiến đấu.
Trong quá trình hành tiến, xe 558 bị dây thép gai cuốn vào xích phải dừng lại ngay hàng rào và bị các máy bay địch lao xuống bắn phá. Xe 558 vừa sửa xe, vừa dùng súng phòng không 12,7 mm đánh trả máy bay, vừa chi viện cho xe 555.
Trong trận đánh đầu tiên của bộ đội Tăng thiết giáp, xe tăng PT-76 số hiệu 555 do trung sĩ Lê Xuân Tấu làm trưởng xe (ông Tấu sau đó được phong danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân, hàm thiếu tướng và giữ chức vụ Tư lệnh Binh chủng Tăng thiết giáp) đã 1 mình chiến đấu, chi viện cho bộ binh, diệt sở chỉ huy và những ổ đề kháng quan trọng, làm chủ trận địa Tà Mây thay cả đại đội.
Sau khi nhổ được Tà Mây, đêm 6 rạng sáng 7.2.1968, cấp trên huy động 16 xe PT-76 phối hợp tiến công cứ điểm Làng Vây từ hướng nam và tây.
Trên hướng chủ yếu, Đại đội 9 sử dụng 8 xe PT-76 (vì phải tháo dồn xích của 11 xe cho 8 xe) cơ động theo sông Sê Pôn đổ bộ lên bãi cát làng Troài và phối thuộc cho bộ binh Trung đoàn 1, Sư đoàn 325 tiến công từ hướng nam.
Trên hướng thứ yếu, 8 xe tăng PT-76 của Đại đội 3 cơ động theo Đường 9, phối thuộc cho Trung đoàn bộ binh 24, Sư đoàn 304 đánh vào hướng tây Làng Vây.
Đến 3 giờ sáng 7.2.1968, ta cơ bản làm chủ cứ điểm Làng Vây. Xe tăng bàn giao lại trận địa cho bộ binh và rút về vị trí tập kết sau chiến đấu. Trong trận Làng Vây, ta tổn thất 5 xe tăng PT-76 (3 trong chiến đấu và 2 xe khi rút quân).
Xe tăng bơi nước PT-76 thiết kế chủ yếu để hỗ trợ bộ binh tại những nơi có địa hình lầy lội, nhiều sông ngòi, đầm lầy. Đặc biệt, không gian bên trong buồng lái và khoang chiến đấu của PT-76 được tối ưu hóa cho kíp chiến đấu 3 người.
Kết quả khảo sát thực tế thu được, sau 1 giờ huấn luyện: Nhiệt độ trong xe cao hơn bên ngoài 7 - 8°C, mùa hè có thể tiến sát ngưỡng 50°C. Không điều hòa nhiệt độ, động cơ đặt ngay sau khoang chiến đấu, khiến sức nóng tích tụ liên tục, trong khi rung chấn tăng theo từng tình huống cơ động, tác động trực tiếp lên cơ thể người lính.
Chính điều kiện khắc nghiệt này đã rèn luyện thể lực, sức bền và khả năng tập trung - tạo nên bản lĩnh và "chất thép" của bộ đội Tăng thiết giáp.
Ngay sau trận đánh, Bộ Tổng tư lệnh đã có điện khen ngợi bộ đội xe tăng, trong đó có đoạn "Nhiệt liệt biểu dương các đồng chí đã đánh thắng trận đầu oanh liệt, góp phần xây dựng truyền thống của bộ đội thiết giáp nhân dân Việt Nam… Hễ ra quân là đánh thắng, đã nổ súng là tiêu diệt địch giòn giã".
Chính đoạn văn này là cơ sở để Binh chủng Tăng thiết giáp xác định truyền thống của bộ đội xe tăng Việt Nam từ đó cho đến nay là "Đã ra quân là đánh thắng".
Ngay sau trận Làng Vây, Bộ Tư lệnh Tăng thiết giáp bổ sung 11 xe tăng bơi nước PT-76 (của Đại đội 6, Tiểu đoàn 3, Trung đoàn xe tăng 203) cho Tiểu đoàn 198. Ngày 28.2.1968 lực lượng này có mặt tại điểm tập kết Na Bo, Đường 9.
"Nhiều người đến bây giờ vẫn hỏi: tại sao không đưa xe tăng T54 vào trận đánh đầu tiên Làng Vây mà lại đưa PT-76 không tên tuổi gì? Mặc dù PT-76 có sức mạnh chiến đấu không cao (sức bảo vệ của vỏ thép mỏng, sườn xe chỉ dày 18 - 19 mm, hỏa lực yếu cỡ pháo nhỏ chỉ 76 mm).
Tuy nhiên loại xe này có sức cơ động rất cao, có thể tự bơi qua sông suối, leo đồi dốc tới 38 độ, vượt dốc nghiêng đến 32 độ… Chính các tính năng kỹ thuật trên là nhân tố quan trọng để chúng tôi đưa PT-76 đánh trận đầu và việc này bảo đảm bí mật bất ngờ đến phút chót.
Sau chiến thắng Tà Mây - Làng Vây, để giữ bí mật và giành thế bất ngờ đón thời cơ mới. Cấp trên tổ chức cho PT-76 ém quân tại chiến trường Đường 9", đại tá Đào Văn Xuân, nguyên Phó chính ủy Binh chủng Tăng thiết giáp, thuật lại. (còn tiếp)
Theo Mai Thanh Hải (TNO)
