Từ một vùng đất thuần nông, làng biển, Hoài Nhơn Đông đang chuyển mình mạnh mẽ với thương mại, dịch vụ và du lịch, mở thêm những sinh kế mới cho người dân.
Nơi sông gặp biển
Tôi đứng trước cửa biển An Dũ, nhìn dòng Lại Giang mang nước và phù sa xuôi về biển. Sau khi hợp lưu từ hai nhánh Kim Sơn và An Lão, dòng sông đi qua những cánh đồng, làng xóm rồi kết thúc hành trình ở cửa biển.
Nhưng với cư dân nơi đây, đó không chỉ là điểm cuối của một dòng sông.
Phía trong cửa An Dũ là ruộng đồng, làng xóm; phía ngoài là bãi ngang, biển cả. Giữa hai không gian ấy, bao thế hệ đã dựng nên cuộc sống từ con nước, mùa lúa và mùa biển.
Dọc ven sông, từ Ca Công về phía cửa An Dũ, những chiếc rớ vẫn nhô lên trên mặt nước. Ông Lý Văn Xanh, 44 tuổi, đã theo nghề kéo rớ hơn chục năm. “Không còn đủ sức đi biển, tôi theo nghề kéo rớ ở khúc sông này. Trung bình mỗi ngày kiếm được vài trăm nghìn đồng, cũng đủ trang trải cuộc sống”, ông Xanh kể.
Nghề rớ tồn tại cùng dòng sông như một phần đời sống cư dân cuối nguồn. Theo ông Xanh, trước đây cửa An Dũ nằm ở khu vực Ca Công. Qua thời gian, tình trạng bồi lấp, sạt lở khiến luồng lạch thay đổi, cửa biển dịch chuyển dần về khu vực làng Búng (phường Hoài Nhơn) hiện nay.
Xuôi theo dòng sông, những sinh kế khác cũng hiện diện. Đứng trên cầu Lại Giang trong ánh hoàng hôn, tôi ngắm nhìn từng tốp ngư dân ngâm mình dưới nước để “nhủi” ốc gạo (còn gọi là ốc xếp). Người dân cho biết nghề này tạo thu nhập cho hàng trăm hộ ở cuối sông. Một gia đình hai người có thể cào 1 - 2 tạ ốc mỗi ngày, thu nhập khoảng 300 - 600 nghìn đồng, thậm chí cả triệu đồng.
Dòng sông vì thế không chỉ chảy qua vùng đất. Nó nuôi sống cư dân và lưu giữ một nếp sinh hoạt được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Vùng đất hội tụ sông, đồng, rừng, biển
Phường Hoài Nhơn Đông được hình thành trên cơ sở sáp nhập phường Hoài Hương, xã Hoài Hải và Hoài Mỹ trước đây, có diện tích 64,36 km², dân số khoảng 44.600 người, 11 tổ dân phố và 12,2 km bờ biển.
Rời cửa An Dũ về phía Tây và Tây Nam, cảnh quan mở ra là những cánh đồng Hoài Mỹ, Phú An, Mỹ Khánh và những vùng ruộng đồng trù phú ven sông.
Năm 2025, diện tích gieo trồng lúa trên địa bàn đạt hơn 1.724 ha, sản lượng hơn 12.812 tấn. Sáu tháng đầu năm 2026, diện tích gieo trồng tiếp tục duy trì khoảng 1.719 ha. Những con số ấy cho thấy phía sau không gian đô thị đang hình thành vẫn là một vùng quê có nền sản xuất nông nghiệp đáng kể. Ở Hoài Mỹ, một số sản phẩm như gạo Hoài Mỹ, trứng vịt lộn Hoài Mỹ, dầu dừa Hoài Mỹ đang từng bước tạo dấu ấn từ chính sản xuất và đời sống của người dân địa phương.
Dòng Lại Giang cũng giữ vai trò quan trọng với vùng đồng bằng. Hồ chứa nước Cây Khế, đập ngăn mặn và hệ thống kè chống sạt lở đang góp phần bảo vệ đất sản xuất, khu dân cư.
Ngày 28-8 vừa qua, phường Hoài Nhơn Đông khởi công dự án kè chống sạt lở hai bên bờ sông Lại, từ Định Trị đến Công Lương và khu dân cư Ca Công, Ca Công Nam, dài 2,26 km, tổng mức đầu tư khoảng 79,7 tỷ đồng. Công trình được kỳ vọng ổn định đôi bờ sông Lại vốn bao đời nay vẫn bên lở, bên bồi; bảo vệ khu dân cư, đất sản xuất, hạ tầng, đồng thời góp phần chỉnh trang cảnh quan và tạo điều kiện mở hướng phát triển du lịch.
Nếu phía Tây là đồng ruộng thì phía Đông là biển. Giữa hai không gian ấy là những vùng đồi núi, rừng ven biển, tạo nên địa hình đa dạng của Hoài Nhơn Đông.
Khu vực Hoài Hải trước đây có thế đất đặc biệt: Phía Đông là biển, phía Tây là sông, kéo dài từ cửa An Dũ đến Bãi Con - Diêu Quang. Cư dân nơi đây sống bằng đánh bắt, nuôi thủy sản, chế biến nước mắm và các dịch vụ biển.
Ở Thạnh Xuân, dấu ấn làng biển vẫn rất rõ với những đội tàu công suất lớn, từ 400 - 1.000 CV, ngày đêm vươn khơi bám biển đánh bắt hải sản và góp phần bảo vệ chủ quyền biển đảo Tổ quốc.
Ngư dân Võ Văn Tánh kể về cách làm mới với ngư dân nơi đây: Thả chà tạo nơi trú ẩn cho cá, sau một thời gian mới bủa lưới khai thác. “Cách này vừa tiết kiệm nhiên liệu, giảm rủi ro, hạn chế vi phạm IUU. Chuyến biển vừa rồi, tàu của tui trúng đậm nhờ thả chà bắt cá”, ông Tánh nói.
Ở tổ dân phố Thạnh Xuân, khoảng 70% số hộ sống bằng nghề biển. Ông Cao Hoài Tâm, Tổ trưởng tổ dân phố Thạnh Xuân, cho biết thêm: “Nhiều hộ ở đây ăn nên làm ra, đầu tư tiền tỷ xây nhà, mua thuyền, sắm ngư lưới cụ; tạo công ăn việc làm cho 40 - 60 người”.
Về cực Nam, tổ dân phố Lộ Diêu mang một dáng vẻ khác. Nằm ở thế “lòng chảo”, ba mặt là núi, trước mặt là biển kéo dài khoảng 3 km, Lộ Diêu từng tách biệt với bên ngoài. Hôm nay, không gian rừng núi ven biển, cùng dấu tích Di tích nơi cập bến Tàu không số, đã được kết nối với bên ngoài bằng một con đường ven biển tuyệt đẹp, vừa được đầu tư hơn 204 tỷ đồng, mở ra nhiều cơ hội phát triển mới cho địa phương.
Mở hướng phát triển du lịch
Hoài Nhơn Đông hôm nay đang xuất hiện một dòng chảy khác - dòng chảy của thương mại, dịch vụ và du lịch.
Ở Mũi Gành - Bãi Con, sự thay đổi đã bắt đầu từ những nhà hàng bán các món hải sản tươi ngon; những hộ dân như vợ chồng ông Hùng - bà Thiện ở Diêu Quang chuyển sang bán nước mía, đồ ăn vặt và làm dịch vụ tắm nước ngọt khi khu vực này được quy hoạch phát triển du lịch.
“Khách chủ yếu đến vui chơi, tắm biển, ăn uống vào buổi chiều. Thời gian gần đây, khi tuyến đường Lộ Diêu được mở ra, lượng khách tại đây cũng bị chia sẻ ít nhiều”, bà Thiện cho biết.
Một vài hàng quán, dịch vụ nhỏ chưa thể làm nên một điểm du lịch, nhưng đó là dấu hiệu cho thấy những bờ biển đẹp đang tạo ra sinh kế mới. Những con đường mở ra không chỉ kết nối các vùng đất mà còn đưa du khách đến gần hơn với những bãi biển, làng chài vốn quen thuộc với người dân địa phương.
Theo ông Ngô Đình Tuy, Phó Chủ tịch UBND phường Hoài Nhơn Đông, địa phương định hướng phát triển các khu đô thị mới gắn với thương mại, dịch vụ dọc ven biển, ven sông Lại và các trục kết nối; đồng thời phát triển du lịch cộng đồng gắn với biển, làng chài, văn hóa ngư dân và các giá trị lịch sử, văn hóa của từng vùng đất.
Mũi Gành, Bãi Con, Lộ Diêu cùng chuỗi không gian ven biển đang được tính đến để hình thành các sản phẩm du lịch biển, sinh thái, cộng đồng và dịch vụ. Theo kế hoạch, địa phương đang thu hút đầu tư xây dựng 2 khách sạn lớn tại Diêu Quang và Ca Công Nam nhằm tạo điểm nhấn, tăng sức hút du khách, song song với phát triển các điểm check-in, khu vui chơi tại Mũi Gành - Bãi Con.
Điều đáng nói, Hoài Nhơn Đông không thiếu những giá trị để bắt đầu. Cửa An Dũ, dòng Lại Giang, những cánh đồng ven sông, làng chài, lăng vạn, lễ hội cầu ngư, nghề biển và những câu chuyện về cư dân nơi đây đã tạo nên một không gian có bản sắc riêng.
Nếu biết kết nối những giá trị ấy thành sản phẩm, du lịch sẽ không chỉ dừng ở chuyện tắm biển, ăn uống hay nghỉ ngơi. Du khách có thể đi từ cửa sông ra biển, từ làng chài vào ruộng đồng, nghe chuyện nghề biển, tìm hiểu đời sống ngư dân và cảm nhận một vùng đất được tạo nên từ cả sông lẫn biển. Đó cũng là cách để những sinh kế mới không tách rời sinh kế cũ.
Chiều xuống ở cửa An Dũ, dòng Lại Giang vẫn lặng lẽ giao hòa với biển. Trên sông, những chiếc rớ tiếp tục nhịp kéo quen thuộc; phía biển, những làng chài vẫn giữ nhịp sống của mình. Chỉ có dòng người đang bắt đầu đông hơn ở những bãi biển, những con đường mới mở và những hàng quán ven bờ.
Nơi cuối nguồn sông Lại vì thế không chỉ là điểm kết thúc của một dòng sông. Từ đây, một hướng phát triển mới với Hoài Nhơn Đông đang mở ra - từ những sinh kế đã có đến những cơ hội mới, từ một vùng đất sống nhờ sông, đồng và biển đến một đô thị ven biển đang thành hình.
Và trong hành trình ấy, dòng Lại Giang vẫn chảy - như một mạch nguồn nối quá khứ với tương lai của vùng đất.
