Hơn ba thập niên qua, từ mồ hôi, trí tuệ và cả sự hy sinh của hàng vạn con người, dòng Sê San không chỉ hóa thành nguồn điện thắp sáng muôn nơi mà còn mở ra một miền đất mới đầy sức sống.
Bản hùng ca dưới lòng núi
Đứng trên đỉnh đập Thủy điện Ia Ly, khó hình dung dưới mặt hồ xanh là “cung điện công nghiệp” ngầm đồ sộ, nơi những tổ máy vẫn miệt mài vận hành ngày đêm. Tiếng rô-to hòa cùng dòng nước tạo nên nhịp điệu trầm hùng giữa lòng núi.
Ít ai biết rằng để có được sự bình yên hôm nay, dòng Sê San từng chứng kiến một trong những đại công trường lớn nhất của đất nước sau ngày thống nhất.
Tháng 11-1993, tiếng mìn mở đường đầu tiên vang lên giữa đại ngàn, đánh dấu ngày khởi công dự án Thủy điện Ia Ly. Hàng vạn kỹ sư, công nhân, phần lớn là những người thợ Sông Đà vừa hoàn thành công trình Thủy điện Hòa Bình, cùng lực lượng lắp máy, thiết kế và các chuyên gia Nga và Ukraine dựng lán, mở đường.
Chỉ trong thời gian ngắn, vùng rừng núi hoang vu bên dòng Sê San trở thành đại công trường không ngủ. Xe vận tải, máy khoan, đất đá, thép, xi măng và mồ hôi của hàng vạn người thợ hòa vào nhau để chinh phục dòng sông.
Kỹ sư Đặng Huy Chiến, nguyên Chỉ huy lắp đặt cơ khí thủy lực - người trực tiếp điều hành đưa tổ máy số 4 hòa lưới điện quốc gia, vẫn nhớ những ngày đầu đặt chân đến Ia Ly: “Khi bắt đầu tham gia xây dựng công trình Thủy điện Ia Ly, cảm xúc đầu tiên của tôi là lo lắng. Thời điểm đó, khu vực này còn rất hoang vu, nhiều thú rừng. Điều khiến tôi lo nhất là điều kiện sinh hoạt vô cùng thiếu thốn. Chưa có khu nhà ở dành cho cán bộ, công nhân; luôn đối mặt với nguy cơ từ thú dữ, rắn và nhiều động vật hoang dã khác...”.
Lúc ấy, ông Chiến là Trưởng ca chỉ huy lắp đặt thiết bị tổ máy gồm máy phát điện, tua-bin và các thiết bị phụ trợ. Đó là công việc nặng nhọc trong điều kiện độc hại, cường độ lao động rất cao. Điều giúp ông cùng đồng đội vượt qua thử thách chính là kinh nghiệm tích lũy từ công trình Thủy điện Hòa Bình.
“Trước đó, tôi đã tham gia lắp đặt 8 tổ máy của Nhà máy Thủy điện Hòa Bình cùng các chuyên gia Liên Xô cũ. Nhờ kinh nghiệm ấy, việc lắp đặt thiết bị các tổ máy của Nhà máy Thủy điện Ia Ly diễn ra thuận lợi và đạt hiệu quả cao”, ông trải lòng.
Những lời kể mộc mạc gợi lại cả một thế hệ đã gửi tuổi trẻ vào công trình, góp sức chinh phục dòng Sê San để tạo nguồn điện cho đất nước. Trong nắng gió Tây Nguyên, công trình Thủy điện Ia Ly được dựng xây bằng mồ hôi, trí tuệ của hàng vạn cán bộ, kỹ sư, công nhân; trong đó có 32 cán bộ, công nhân viên đã hy sinh khi thi công.
Sự cống hiến ấy đã góp phần đưa tổ máy số 1 phát điện vào ngày 7-5-2000 và đến tháng 4-2002, toàn bộ công trình chính thức hoàn thành. Họ đã gửi lại tuổi trẻ nơi những đường hầm, vách đá, để lại một biểu tượng về ý chí và khát vọng chinh phục thiên nhiên trong thời bình.
Ánh sáng ở lại với vùng đất
Nếu đại công trường năm xưa mang đến dòng điện cho đất nước thì điều đáng quý hơn là ánh sáng ấy đã ở lại với chính vùng đất Ia Ly. Sau ngày công trình hoàn thành, không ít người thợ đã chọn ở lại thay vì trở về quê cũ. Họ dựng nhà, lập nghiệp, sinh con, cùng đồng bào Jrai tạo nên một cộng đồng mới dựng xây cuộc sống dưới chân công trình.
Trong câu chuyện của ông Rơ Châm Mruých, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Ia Ly - người sinh ra và lớn lên trên mảnh đất này, sự đổi thay của Ia Ly không đến từ những con số tăng trưởng mà hiện lên qua từng đổi thay của cuộc sống thường ngày.
Ngọc
Ông Rơ Châm Mruých chia sẻ: “Khi công trình hoàn thành, nhiều công nhân đã ở lại và cùng dựng xây cuộc sống mới. Từ một nơi hoang vắng, nơi đây dần đông đúc, đường sá, trường trạm được đầu tư”.
Lời kể ngắn gọn ấy gợi lên cả một hành trình chuyển mình của vùng đất từng chỉ có núi rừng và tiếng máy thi công. Những dãy nhà tập thể phục vụ công nhân năm nào dần nhường chỗ cho một khu dân cư ngày càng khang trang.
Cuối năm 2013, thị trấn Ia Ly được thành lập, trở thành mái nhà chung của những người thợ từ khắp mọi miền đất nước và đồng bào Jrai địa phương. Họ không còn là những người “đến làm công trình”, mà trở thành cư dân của chính vùng đất mình từng góp sức kiến tạo.
Ia Ly hôm nay khoác lên diện mạo mới với đường sá, trường học, trạm y tế được đầu tư đồng bộ; những vườn cà phê, hồ tiêu, sầu riêng mang lại nguồn thu ổn định, giúp nhiều hộ đồng bào Jrai vươn lên thoát nghèo, làm giàu.
Không chỉ thay đổi diện mạo một vùng đất, công trình Thủy điện Ia Ly còn mở thêm một điểm đến đặc biệt trên hành trình khám phá Gia Lai. Những năm gần đây, ngày càng nhiều du khách tìm đến để tận mắt chứng kiến “cung điện công nghiệp” nằm sâu trong lòng núi - một không gian vừa hùng vĩ vừa gợi nhiều cảm xúc về sức sáng tạo của con người.
Lần đầu ghé thăm công trình, chị Nguyễn Thị Tuyết Mai (du khách đến từ Hà Nội) không giấu nổi sự xúc động: “Đi giữa lòng núi, nghe tiếng tua-bin quay như nhịp đập trái tim, tôi vừa thán phục trí tuệ con người Việt Nam, vừa cảm nhận vẻ đẹp của thiên nhiên Tây Nguyên. Rời nhà máy, tôi sẽ ghé Biển Hồ, hàng thông trăm tuổi rồi đến làng du lịch Ia Mơ Nông. Tôi cảm nhận rõ một góc Gia Lai vừa hiện đại vừa đậm đà bản sắc, trong đó Thủy điện Ia Ly là một mắt xích quan trọng”.
Từ công trình thế kỷ đến động lực phát triển
Sau hơn ba thập niên, Thủy điện Ia Ly không chỉ là dấu ấn của một công trình thế kỷ mà còn là “trái tim năng lượng” của khu vực Tây Nguyên và cả nước.
Từ một nhà máy thủy điện, Ia Ly hôm nay đã trở thành hạt nhân của cả một cụm công trình năng lượng do Công ty Thủy điện Ia Ly (thuộc Tập đoàn Điện lực Việt Nam - EVN) quản lý, vận hành.
Việc đưa vào khai thác hai tổ máy của dự án Thủy điện Ia Ly mở rộng (bổ sung 360 MW) vào tháng 5-2021 và hoàn thành tháng 12-2024, cùng với các công trình vệ tinh như Sê San 3 (260 MW) và Pleikrông (100 MW), đã nâng tổng công suất điều hành lên hơn 1.440 MW.
Mỗi năm, hàng tỷ kWh điện sạch được hòa vào lưới điện quốc gia, mang lại doanh thu trên 2.000 tỷ đồng, đóng góp lớn cho ngân sách và phát triển KT-XH địa phương, đồng thời đảm nhận nhiệm vụ điều tiết nguồn nước, phòng chống thiên tai và bảo đảm an toàn hồ đập.
Không phải ngẫu nhiên UBND tỉnh đã đề xuất đưa Công ty Thủy điện Ia Ly vào nhóm DN hạt nhân dẫn dắt quá trình công nghiệp hóa địa phương giai đoạn 2026 - 2030.
Đồng thời, theo Quyết định số 637/QĐ-TTg ngày 7-4-2026, Thủ tướng Chính phủ đã đưa Nhà máy Thủy điện Ia Ly và Ia Ly mở rộng vào danh mục các nhà máy thủy điện chiến lược đa mục tiêu của quốc gia.
Khẳng định quyết tâm cho chặng đường phía trước, ông Đoàn Tiến Cường, Giám đốc Công ty Thủy điện Ia Ly, cho biết năm 2026 đơn vị tập trung thực hiện 3 khâu đột phá gồm “Quản trị tinh gọn; Tăng tốc đầu tư; Đột phá KHCN và chuyển đổi số”, phấn đấu sản lượng điện toàn đơn vị đạt khoảng 4.895 triệu kWh.
* * *
Khi chúng tôi rời Ia Ly, mặt trời đã lên cao trên đỉnh đập. Dòng Sê San vẫn miệt mài xuôi về hạ nguồn, mang theo nguồn điện đến muôn nơi như suốt hơn ba mươi năm qua.
Từ bản hùng ca chinh phục thiên nhiên bằng mồ hôi, trí tuệ và sự hy sinh, Ia Ly hôm nay đã trở thành “vùng đất ánh sáng”, vừa giữ vai trò trụ cột bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, vừa bền bỉ tạo động lực phát triển giữa đại ngàn Tây Nguyên.
