Từ những phiên chợ bên bến nước
Từ đầu thế kỷ 19, Quy Nhơn đã mang dáng dấp của một đô thị thương nghiệp. Tư liệu cho biết toàn tỉnh Bình Định khi ấy có tới 118 chợ, trong đó ở khu vực Quy Nhơn có các chợ đông đúc, nhộn nhịp: Cẩm Thượng, Thị Nại, Tháp Đôi, chợ Dinh… Những chợ này đã sớm hình thành mạng lưới giao thương khá sầm uất.
Nổi bật trong số đó là chợ Giã, còn gọi là chợ xóm Tấn (thuộc P.Hải Cảng cũ, nay là P.Quy Nhơn). Đây vốn là khu bến cảng thuyền buôn tấp nập ra vào. Mỗi buổi sớm, ngư dân mang cá tươi lên bến, tạo nên một chợ cá nổi tiếng của phủ Quy Nhơn. Hình ảnh ấy đi vào ca dao: Ai về cửa Giã chiều hôm/ Nấm mang đưa xuống, cá chuồn đưa lên.
Không chỉ là nơi mua bán, cửa Giã còn là điểm tụ hội của những thuyền buôn lớn. Có người đến rồi ở lại, mở hiệu buôn, dựng nên những dãy phố nhỏ ven bến. Sự phồn thịnh ấy được dân gian đúc kết bằng câu: "Tiền của nghênh ngang, là chợ cửa Giã". Ngày nay, dấu tích bến Giã chỉ còn là một bãi cát ven đầm Thị Nại, nhưng ký ức về một thương cảng sôi động vẫn còn lưu lại trong sách vở và dân gian.
Chợ Thị Nại, về sau quen gọi là chợ Chánh Thành (ở khu vực gần chợ Lớn Quy Nhơn sau này), từng giữ vai trò trung tâm của Quy Nhơn xưa. Ngoài việc giao thương, đây còn là địa điểm gắn với nhiều biến động lịch sử. Cuối thế kỷ 18, khu vực này là chiến địa giữa quân Tây Sơn và quân Nguyễn Ánh.
Sách Đại Nam nhất thống chí cho biết Nguyễn Ánh nhiều lần đem quân đóng tại chợ Thị Nại để tổ chức các cuộc tiến công. Sang thời Nguyễn, triều đình còn sử dụng chợ Thị Nại như một đầu mối điều phối lúa gạo cho nhiều vùng, cho thấy vai trò kinh tế đặc biệt của khu chợ này trong hệ thống thương mại khu vực.
Mỗi ngôi chợ một sắc thái riêng
Cùng với đó, chợ Cẩm Thượng nằm bên bến vạn, gần khu vực đường Bạch Đằng (nay thuộc P.Quy Nhơn), cũng là một trung tâm buôn bán lớn. Thuyền bè cập bến, hàng hóa trao tay, người tứ xứ tụ về. Dân gian lưu truyền giai thoại rằng chợ nhộn nhịp đến mức "người âm cũng theo về buôn bán", nên còn được gọi là chợ Ma. Dẫu chỉ là cách nói nửa thực nửa hư, chi tiết ấy cũng phần nào gợi lên sự phồn thịnh của khu chợ một thời.
Ngoài các chợ lớn, nhiều chợ nhỏ ở Quy Nhơn xưa cũng mang những sắc thái riêng. Chợ Cháo (ở P.Trần Phú cũ, nay thuộc P.Quy Nhơn) chuyên bán cá cháo - loài cá mắt to, thịt trắng, thơm ngon. Chợ họp từ tờ mờ sáng, phục vụ cư dân ven biển.
Chợ Tháp Đôi (ở P.Đống Đa cũ, nay thuộc P.Quy Nhơn) nằm dưới chân tháp cổ, chuyên trao đổi nông thổ sản. Chợ Đèn Đỏ (ở P.Lê Hồng Phong cũ, nay thuộc P.Quy Nhơn) gắn với dấu tích ga xe lửa Quy Nhơn thời Pháp. Còn chợ Dinh (ở P.Nhơn Bình cũ, nay thuộc P.Quy Nhơn) lại gắn với câu chuyện một cung nhân triều Gia Long về quê lập chợ, để rồi trở thành nơi buôn bán đông vui: Đố anh con rít mấy chân/ Cầu Ô mấy nhịp, chợ Dinh mấy người?
Nhìn tổng thể, hệ thống chợ ở Quy Nhơn thế kỷ 19 vừa đa dạng về quy mô, mặt hàng, vừa vận hành linh hoạt theo nhịp sống cư dân. Có chợ đông từ sáng sớm, có chợ tấp nập buổi chiều, có chợ nhộn nhịp suốt ngày. Các chợ lớn như Thị Nại, Cẩm Thượng, chợ Dinh… đã trở thành những hạt nhân thương nghiệp, kết nối với bến cảng, làng nghề và vùng sản xuất, góp phần hình thành diện mạo một phố cảng Quy Nhơn sầm uất.
Chợ xưa và diện mạo phố cảng
Bước sang đầu thế kỷ 20, hệ thống chợ tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong đời sống thương mại của phố cảng Quy Nhơn. Nhiều chợ hoạt động nhộn nhịp với quy mô khác nhau như chợ Giã, chợ Dinh, chợ Lớn Quy Nhơn, chợ Mai, chợ Xổm, chợ Cháo, chợ Đèn Đỏ…
Thời Pháp thuộc, chợ Lớn Quy Nhơn là trung tâm thương mại chính của đô thị này. Hàng hóa được mang đến chợ rất phong phú: tơ sợi, lụa dệt, cau, da súc vật, sừng, đậu phộng, gỗ, bông, gạo, muối, nước mắm, cá khô… phục vụ nhu cầu tiêu dùng tại chỗ hoặc xuất cảng.
Đặc biệt, từ khá sớm tại chợ Lớn Quy Nhơn đã có sự hiện diện của thương nhân nước ngoài. Người Âu bán các mặt hàng nhập khẩu phục vụ giới công chức và cư dân Pháp; người Hoa chuyên kinh doanh sợi bông, trà, sành sứ, giấy, thuốc lá; còn thương nhân Ấn Độ chủ yếu buôn bán tơ lụa và hương liệu…
Một mặt hàng lâm sản có giá trị lớn tại chợ Lớn Quy Nhơn thời điểm ấy là quế. Quế được đem bán để đổi lấy muối và cá khô, phản ánh rõ nét mối liên kết trao đổi giữa miền núi và miền biển. Nhu cầu giao thương đủ lớn để chợ hoạt động liên tục hằng ngày.
Trong tác phẩm Ai có về Quy Nhơn, nhà nghiên cứu Trần Đình Thái từng mô tả cảnh chợ búa nơi đây tấp nập kẻ mua người bán, với đủ loại hàng hóa từ nông sản, thổ sản đến hàng tạp hóa; những quán nem chua, chả giò mở cửa thâu đêm suốt sáng.
Theo công trình Lịch sử thành phố Quy Nhơn, thương mại Quy Nhơn phát triển khá nhanh trong nửa đầu thế kỷ 20, tập trung ở khu vực cảng biển, đường Gia Long (nay là đường Trần Hưng Đạo), các tuyến phố lớn và hệ thống chợ trong thành phố. Điều đó phần nào thể hiện qua lượng hàng hóa bốc dỡ tại cảng Quy Nhơn: năm 1904 đạt 24.293 tấn, đến năm 1930 tăng lên khoảng 40.000 tấn và năm 1940 đạt khoảng 80.000 tấn. Sự gia tăng mạnh mẽ ấy cho thấy hoạt động thương mại ở Quy Nhơn ngày càng sôi động.
Nhắc lại những ngôi chợ xưa không chỉ là để hoài niệm. Đó còn là cách nhận diện căn cốt của vùng đất này - một Quy Nhơn được gây dựng từ những bến nước, phiên chợ và sự cần cù buôn bán của bao lớp cư dân. Từ những mái chợ đơn sơ ngày trước, một đô thị thương cảng đã dần thành hình, lặng lẽ mà bền bỉ, góp phần tạo nên diện mạo Quy Nhơn năng động, giàu sức sống hôm nay.
Theo Thúc Giáp (TNO)
