Có chiếc trông như vành một chiếc nồi đất bị thời gian bào mòn, có chiếc chỉ còn phần đáy. Dọc bờ xuống tận dòng nước là vô số hố lõm tròn bí ẩn.
Chúng là gì và vì sao lại xuất hiện dày đặc ven sông Ba đoạn qua buôn Tơnia? Một giả thuyết về hóa thạch đã đưa các nhà khoa học địa chất tới đây.
Dưới chân bến nước
Sông Ba mùa nước cạn. Chiều xuống, bến sông buôn Tơnia lại lao xao tiếng người đi rẫy trở về. Người dân xuống bến nước giặt giũ, tắm gội. Những chiếc gùi được đặt trên bờ cạnh những vật thể hình tròn chỉ lộ ra bề mặt. Ngay dưới chân họ cũng có nhiều vật thể tương tự.
Thoạt nhìn, chúng giống những chiếc nồi đất úp ngược, không đáy, đường kính khoảng 20 - 30 cm; khi lại gợi liên tưởng đến chiếc chum, chiếc cối hay dấu tích của một công trình cổ bị chôn vùi.
Nhưng thử lay mới thấy chúng bám chặt vào lớp đất sét pha cát, như thể là một phần của chính bờ sông. Những khối tròn nhô lên khỏi mặt đất trông như được đất sinh ra.
Khi đào lên nguyên vẹn, mỗi khối có thể nặng 10 - 15 kg, cao chừng 15 cm. Điều đáng chú ý là phần viền ngoài có màu sẫm, cứng hơn, trong khi phần giữa bị phong hóa mạnh. Ở độ sâu hơn 40 cm tính từ mặt đất, độ kết rắn càng giảm.
Mùa nước cạn cũng là lúc những vật thể ấy lộ ra nhiều nhất. Không chỉ trên bờ, nhìn qua làn nước trong xanh còn thấy những vết tròn nằm dày đặc dưới lòng sông. Ở nơi vật thể đã bị dòng nước cuốn đi chỉ còn những hố lõm tròn, nối tiếp nhau trên bề mặt, thoạt trông giống mặt chiếc đài sen khổng lồ.
Điều khiến người ta tò mò hơn là sông Ba chảy qua nhiều buôn làng Jrai ở vùng hạ lưu, nhưng những dấu vết kỳ lạ như thế lại chỉ tập trung dày đặc ở khu vực buôn Tơnia.
Bí ẩn qua bao mùa nước
Buôn Tơnia - gọi theo tên cây kơ nia - được hình thành sau khi nhập buôn Tập đoàn 6, Tập đoàn 8 với buôn Nung. Trước đây, buôn mang tên người thành lập là Ơi Múi.
Ông Siu Ngước - Trưởng buôn Tơnia, cho biết người Jrai lập làng sống bên bờ sông đã hàng thế kỷ, và sông Ba là nguồn nước sinh hoạt chủ yếu của dân làng. Những vật thể kỳ lạ không biết đã có từ khi nào, nhưng chỉ sau những trận lũ, khi nước rút, chúng bắt đầu lộ ra bên bờ sông khiến người dân vô cùng tò mò và e dè.
Những người già kể rằng, thời cha ông mới tới đây lập làng, không ai biết những vật tròn như cái ché cụt đầu ấy từ đâu tới, nằm dưới lòng đất từ bao giờ.
Một số người già trong buôn từng cho rằng đó là đồ thờ cúng của người Champa xưa. Vì thế, dù dần quen với sự hiện diện của chúng, người dân khi xuống bến lấy nước vẫn thường tránh giẫm lên.
“Trước đây khu vực này rất sâu và nước trong lắm, bà con trong buôn hay ra đây lấy nước, tắm giặt nên nó trở thành bến nước của buôn. Nhưng qua nhiều mùa mưa lũ dòng chảy thay đổi, nhiều vật thể cũng bị bồi lấp, cuốn đi”, ông Siu Ngước kể.
Hàng trăm năm qua, bao thế hệ người Jrai sống dọc thềm sông này đã dần quen với những vật thể lạ cứ xuất lộ rồi biến mất theo nhịp đầy vơi của con nước.
Anh Kpa Vét (ở buôn Tơnia) kể: “Từ nhỏ mình hay ra chỗ này tắm đã thấy rất nhiều, nên coi chúng như một phần quen thuộc của bến sông. Mấy năm trước còn có một số người ở buôn Chư Đông xuống đào mang đi, không biết họ lấy làm gì nữa”.
Một hiện tượng địa chất chưa được giải thích cứ thế tồn tại giữa đời sống thường nhật của buôn làng qua nhiều thế hệ.
Đi tìm lời giải
Khi nhận được những hình ảnh về vật thể kỳ lạ bên thềm sông Ba, năm 2021, TS La Thế Phúc - nguyên Giám đốc Bảo tàng Địa chất Việt Nam, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu địa chất và khoáng sản ứng dụng - cùng các cộng sự đã tìm đến buôn Tơnia khảo sát thực địa.
Qua hình ảnh ban đầu, nhà khoa học địa chất này nhận thấy hình dáng của các vật thể khá giống hóa thạch cúc đá - một nhóm sinh vật biển thân mềm đã tuyệt chủng.
Giả thuyết ấy càng khiến những vật thể bên sông Ba trở nên hấp dẫn. Nếu thực sự là hóa thạch cúc đá, đây có thể là một phát hiện địa chất đáng chú ý.
Nhưng khi trực tiếp khảo sát những vật thể nhô lên từ bờ đất và các lớp trầm tích ven sông, câu trả lời lại rẽ sang một hướng khác.
Theo TS La Thế Phúc, bãi đất lộ ra ven sông Ba tại đây là trầm tích cát bột kết màu xám sáng - xám trắng lẫn ít xám vàng, độ gắn kết yếu, thuộc phần trên của hệ tầng sông Ba. Trầm tích được hình thành trong môi trường đầm hồ lục địa cách nay khoảng 11 - 5 triệu năm và phong phú hóa thạch thực vật.
Quan trọng hơn, kết quả khảo sát thực địa đã loại trừ giả thuyết ban đầu - những “dị vật” ở Tơnia không phải hóa thạch cúc đá, cũng không phải hóa thạch của một loài sinh vật biển.
Theo TS La Thế Phúc, đây là những thành tạo laterit hóa dạng kết vón, tạo nên cấu trúc dạng cầu trong lớp trầm tích cát bột kết có độ gắn kết yếu. Chúng là sản phẩm của các quá trình địa chất ngoại sinh, trong đó có sự dao động của mực nước ngầm và quá trình oxy hóa sắt, được hình thành trong những điều kiện đặc biệt với quy mô nhỏ.
Một bí ẩn phần nào được hé mở. Nhưng vì sao những cấu trúc dạng cầu này lại hình thành với mật độ dày đặc ở khu vực Tơnia, quá trình hình thành cụ thể diễn ra như thế nào vẫn cần những nghiên cứu và phân tích chuyên sâu hơn.
Việc chúng phân bố dọc theo bờ sông cho thấy dòng chảy của sông Ba có thể đã góp phần bóc tách lớp đất phủ, làm lộ những cấu trúc vốn nằm sâu bên dưới. Các nhà khoa học cũng cho rằng, đây là hiện tượng thú vị, tiếp tục khẳng định bên thềm sông Ba cổ vẫn còn nhiều bí ẩn về địa chất.
* * *
Chiều xuống, bến sông Tơnia lại rộn ràng bước chân người đi rẫy trở về. Những khối tròn kỳ lạ vẫn nằm đó, khi ẩn dưới nước, khi nhô lên cùng mùa sông cạn. Khoa học đã bước đầu gọi tên chúng, nhưng bên thềm sông Ba, câu chuyện về sự hình thành của những dấu vết kỳ lạ ấy vẫn còn chờ được giải mã.
