Trước áp lực của thời gian và tác động của con người, chính quyền và cộng đồng đang đồng lòng gìn giữ, bảo tồn giống chè quý để hương vị xưa tiếp tục lan tỏa trong đời sống hôm nay.
Vào rừng hái chè, nghe chuyện xưa
Sau nhiều lần hẹn, tôi mới có dịp theo chân già làng Đinh Văn Trai (65 tuổi, ở thôn 1) cùng vài người dân vào khu rừng Bằng Sơn - nơi lưu giữ những cây chè tiến vua cổ thụ của thôn. Dưới tán rừng già, những gốc chè xù xì, phủ rêu hiện ra trong làn sương mỏng.
Già Trai vừa đi vừa kể về giống chè quý đã gắn bó với người Bahnar qua bao đời. Từ thuở nhỏ theo cha vào rừng, ông đã thấy những cây chè cổ thụ mọc sừng sững giữa đại ngàn.
Khi ấy, chưa ai gọi tên, chỉ biết đó là thứ cây cho lá thơm, uống vào đắng dịu. Về sau, qua lời kể của các bậc cao niên, già mới hiểu về nguồn gốc những cây chè.
Truyền thuyết kể rằng: Xưa kia, quân lính của vua Gia Long từng đóng ở vùng đất này, lấy những trảng cỏ bằng phẳng làm nơi chăn thả ngựa chiến và trồng chè để tiến vua dùng mỗi buổi sớm. Không ngờ, chè mọc trên vùng đất ấy lại cho hương vị thơm ngon đặc biệt, được lưu truyền đến hôm nay.
Men theo lối mòn dưới tán rừng rậm, già Trai đưa tay chỉ vào những gốc chè cổ thụ ẩn mình dưới tầng cây già.
Theo ông, có gốc chè đã vài trăm năm tuổi, thân cây xù xì, rêu phủ kín như dấu tích thời gian. Nói rồi, già bám thân cây, leo lên những cành cao, khéo léo hái từng búp chè còn đẫm sương sớm.
Chỉ sau một hồi, trong tay già và những người đi cùng đã đầy những nắm chè non xanh mướt.
Già Trai chia sẻ: “Chè tiến vua được người dân dùng theo hai cách. Lá chè có thể vò nhẹ rồi hãm uống trực tiếp để giữ vị tươi hoặc sao trên chảo nóng để dậy hương thơm, bảo quản được lâu hơn. Nước chè vàng trong, nhấp vào thấy đắng nơi đầu lưỡi nhưng khi trôi xuống cổ lại hóa ngọt, rất dễ chịu và vấn vương lâu”.
Giữa tán rừng còn đẫm sương, tay thoăn thoắt hái chè, bà Đinh Thị Nga (49 tuổi, ở thôn 1) chia sẻ: “Tôi lớn lên cùng những cây chè già trong rừng này. Từ nhỏ, tôi đã theo cha mẹ đi hái chè, mang về uống riết thành quen, thiếu lại thấy nhớ.
Chè ở đây thơm lắm, khác với chè dưới xuôi nên gia đình thường hái để làm quà biếu tặng bạn bè ở phương xa đến. Tôi chỉ mong ngày càng có nhiều người biết đến sản phẩm chè tiến vua của địa phương mình”.
Theo các bậc cao niên, cây chè tiến vua không chỉ là sản vật mà còn gắn với ý thức giữ rừng của cộng đồng. Người dân luôn nhắc nhau không chặt phá, không xâm hại những gốc chè cổ thụ.
Việc hái chè cũng theo kinh nghiệm truyền đời, chỉ chọn búp non, giữ lại tán cây để chè tiếp tục sinh trưởng. Vì vậy, nhiều gia đình xem những cây chè lâu năm như tài sản quý, ra sức gìn giữ, truyền lại cho con cháu như một phần ký ức cộng đồng của người Bahnar.
Nỗ lực bảo tồn chè tiến vua
Theo Ban Quản lý rừng đặc dụng An Toàn, toàn xã có hơn 6.000 cây chè tiến vua, phân bố trong rừng tự nhiên và trên nương rẫy, vườn rừng của người dân; trong đó, nhiều cây cổ thụ có đường kính gốc trên 40 cm.
Tháng 11-2023, đơn vị đã khảo sát 2.059 ha rừng, ghi nhận 493 cây chè có đường kính gốc từ 10 cm trở lên. Đồng thời, đơn vị thống kê, đánh số, gắn tọa độ từng cây để quản lý, bảo tồn nghiêm ngặt và tuyên truyền, vận động người dân không xâm hại, thường xuyên tuần tra để gìn giữ những gốc chè quý hoặc mọc mới tự nhiên.
Tại khu rẫy rộng gần 1 ha của gia đình ông Đinh Văn Lái (43 tuổi, ở thôn 1), hơn 50 gốc chè tiến vua độ tuổi từ 10-30 năm mọc tự nhiên vẫn được giữ lại, xen giữa những luống mì xanh tốt.
Ông Lái chia sẻ: “Những gốc chè này được cha mẹ tôi giữ lại, chăm nom qua từng năm. Đến đời mình thì tiếp tục truyền lại, coi như tài sản quý trong nhà. Làm rẫy vẫn làm, nhưng chỗ nào có chè là để nguyên. Tôi chỉ mong giữ được lâu dài để con cháu sau này còn biết đến giống chè quý của ông bà”.
Ông Khiếu Đức Thịnh - Giám đốc Ban Quản lý rừng đặc dụng An Toàn - cho biết: “Ý thức của người dân trong việc bảo tồn giống chè tiến vua ngày càng được nâng lên rõ rệt.
Bà con chủ động giữ gìn, chăm sóc và bảo vệ cây như tài sản chung của cộng đồng. Sự đồng thuận này là yếu tố quan trọng giúp công tác bảo tồn đạt hiệu quả bền vững, gắn với giữ rừng và gìn giữ bản sắc địa phương”.
Cùng với nỗ lực bảo tồn, xã An Toàn đang phấn đấu đưa sản phẩm chè tiến vua vươn xa hơn trên thị trường. Năm 2025, UBND xã kêu gọi các nhà đầu tư trong và ngoài tỉnh khảo sát, xây dựng cơ sở chế biến chè nhằm cụ thể hóa đồ án quy hoạch chung của xã.
Định hướng này nhằm hình thành chuỗi sản xuất - du lịch đặc trưng, kết nối với các điểm đến như khu du lịch Đỉnh ngắm mây... Qua đó, từng bước xây dựng không gian thưởng trà mang bản sắc riêng, quảng bá chè tiến vua đến du khách trong và ngoài nước, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm và cải thiện đời sống người dân địa phương.
Cùng với đó, địa phương cũng quy hoạch điểm du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng tại khu vực đồi chè tiến vua (khoảnh 11a, tiểu khu 37) với diện tích khoảng 98,5 ha.
Mục tiêu là phát triển khu nghỉ dưỡng kết hợp dịch vụ tổng hợp, tạo động lực thúc đẩy du lịch sinh thái cho Khu Bảo tồn thiên nhiên An Toàn và kết nối với các điểm tham quan như: thác Sông Mia, thác K36, đồi Sim…
Ông Đinh Văn Nghin - Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã An Toàn - cho biết: Địa phương xác định phát triển cây chè tiến vua phải đi đôi với bảo tồn rừng và giữ gìn bản sắc văn hóa của cộng đồng.
Việc thu hút đầu tư sẽ được định hướng theo các mô hình du lịch sinh thái, trải nghiệm gắn với không gian thưởng trà để du khách không chỉ tham quan mà còn cảm nhận được giá trị riêng, câu chuyện của vùng đất này.
"Chúng tôi đặc biệt chú trọng bảo vệ những gốc chè cổ thụ, xem đó là nền tảng để xây dựng thương hiệu lâu dài. Khi giá trị cây chè được nâng lên, người dân sẽ càng chủ động gìn giữ, cùng địa phương phát triển theo hướng bền vững và lan tỏa hình ảnh chè tiến vua ra bên ngoài” - ông Nghin nhấn mạnh.
