Nằm sâu trong lòng núi Chư Păh, tại khu vực hang đá ở làng Dip (xã Ia Ly) do A Hải, chàng trai Bahnar 32 tuổi chỉ dẫn, Đội Quy tập mộ liệt sĩ Quân đoàn 34 đã chạm tay vào một kỷ vật đặc biệt.
Kỷ vật trong thùng đạn giữa lòng hang lạnh
Đó là vào một ngày tháng 3.2025, khi những bàn tay chai sần cẩn thận gạt từng lớp đất phủ dày, chiếc thùng đạn bằng sắt hoen gỉ bắt đầu lộ diện. Phát hiện này khiến những người lính quy tập lặng đi vì xúc động, bởi họ biết vừa tìm thấy một phần ký ức vẹn nguyên sau hơn 50 năm bị rừng già vùi lấp.
Khi nắp thùng bật mở, mùi ẩm mốc hòa lẫn mùi đất núi thoảng lên. Bên trong, mọi thứ vẫn được xếp ngay ngắn đến kỳ lạ. Một bộ quần áo gấp cẩn thận. Hai chiếc võng dù. Những giấy khen, giấy chứng nhận chiến sĩ thi đua đã úa vàng nhưng còn đọc rõ từng dòng chữ. Và một cái tên hiện ra: Nguyễn Viết Tuất, sinh năm 1935, quê xã Trọng Quan, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình; Trung đội phó, Đại đội trợ chiến, Tỉnh đội Gia Lai.
Điều khiến mọi người xúc động hơn cả là những cuốn sổ tay nhỏ. Trong đó, người lính tên Tuất ghi chép tỉ mỉ lượng lương thực từng ngày, khẩu phần ăn của đồng đội trong thời gian trú ẩn ở hang đá. Những con số khô khan bỗng trở thành lát cắt sống động của thời chiến tranh, nơi từng hạt gạo, từng nhúm muối đều phải chắt chiu trong bóng tối.
"Nhờ nằm sâu trong hang đá, ít chịu tác động trực tiếp của mưa nắng nên nhiều kỷ vật bên trong thùng đạn vẫn được bảo quản gần như nguyên vẹn sau hơn 50 năm", thượng tá Võ Quân, Phó đội trưởng Đội Quy tập mộ liệt sĩ Quân đoàn 34, cho biết.
Cuộc hội ngộ đầy nước mắt
Từ những giấy tờ còn sót lại, Đội Quy tập mộ liệt sĩ Quân đoàn 34 phối hợp với Bảo tàng Binh đoàn Tây nguyên và chính quyền các địa phương bắt đầu hành trình xác minh chủ nhân chiếc thùng đạn.
Công việc không đơn giản. Nhiều địa danh đã thay đổi sau các lần tách nhập tỉnh, hồ sơ cũ thất lạc theo thời gian. Suốt gần một tháng, lực lượng chức năng lần tìm từng manh mối từ danh sách cựu chiến binh, dữ liệu hành chính đến những dòng địa chỉ mờ nhòe trên giấy khen cũ.
Cuối cùng, họ xác định ông Nguyễn Viết Tuất vẫn còn sống tại quê nhà Thái Bình (nay thuộc tỉnh Hưng Yên). Tin tức ấy khiến cả đoàn công tác xúc động. Sau hơn nửa thế kỷ, chủ nhân chiếc thùng đạn vẫn còn sống.
Tháng 4.2025, đoàn công tác do thượng tá Nguyễn Cảnh Minh, Giám đốc Bảo tàng Binh đoàn Tây nguyên, dẫn đầu vượt hơn 1.500 km từ Tây nguyên ra miền Bắc. Họ mang theo chiếc thùng đạn đặc biệt, nơi cất giữ gần như nguyên vẹn ký ức tuổi trẻ của người lính Nguyễn Viết Tuất.
Người lính năm xưa nay đã ngoài 90 tuổi. Sức khỏe yếu, tai nghe không còn rõ, ký ức chiến tranh cũng đứt quãng theo thời gian. Nhưng khi nhìn thấy chiếc thùng đạn cũ, ông Nguyễn Viết Tuất bất ngờ òa khóc. Bàn tay gầy guộc run run chạm lên những tờ giấy khen mang tên mình. Không gian căn nhà nhỏ lặng đi.
Ngồi cạnh ông, anh Nguyễn Văn Mạnh, cháu nội ông Tuất, cũng đỏ hoe mắt. "Gia đình ít khi được nghe ông kể về chiến tranh. Nhưng ngày nào ông cũng giữ gìn những kỷ vật còn lại để nhớ đồng đội và quãng đời ở Tây nguyên", anh Mạnh nói.
Trong dòng ký ức chập chờn của tuổi già, ông Tuất nhớ lại khoảng năm 1968, ông cùng đồng đội từng sống và chiến đấu trên núi Chư Pah. Ban ngày bộ đội trú trong hang đá để tránh những đợt càn quét, đêm xuống mới bí mật tổ chức các trận đánh. Trong một lần rời hang, ông giấu chiếc thùng đạn vào hốc đá sâu rồi tiếp tục hành quân, không ngờ đó cũng là lần cuối cùng ông rời khỏi nơi ấy.
Sau cuộc hội ngộ đầy xúc động, ông Tuất quyết định trao tặng toàn bộ kỷ vật cho Bảo tàng Binh đoàn Tây nguyên. "Đây là những tư liệu, hiện vật có giá trị lịch sử và tinh thần đặc biệt, phản ánh quá trình chiến đấu anh dũng của bộ đội trên chiến trường Tây nguyên", thượng tá Nguyễn Cảnh Minh nói.
Người dân thực sự là tai mắt tại chỗ
Chiều muộn ở làng Doch 1, mây từ đỉnh Chư Pah bắt đầu tràn xuống những vách đá. A Hải vẫn ngồi trước hiên nhà nhỏ, lặng lẽ như bao ngày. A Hải không biết rằng cách mình hơn 1.500 km, chiếc hang anh phát hiện đã giúp một người lính già tìm lại ký ức tuổi trẻ sau hơn nửa thế kỷ. Anh cũng không đọc được tấm bằng khen vừa được trao vì chưa từng biết chữ. Nhưng A Hải hiểu việc mình làm có ý nghĩa.
Từ năm 2020 đến nay, riêng khu vực do A Hải chỉ dẫn, Đội Quy tập mộ liệt sĩ Quân đoàn 34 đã tìm thấy 24 hài cốt liệt sĩ.
Thượng tá Giang Lê Sáng, Chính trị viên Đội Quy tập mộ liệt sĩ Quân đoàn 34, cho biết dãy Chư Pah rộng lớn, địa hình hiểm trở với nhiều hang sâu, ngách đá phức tạp. Sau hàng chục năm, địa hình thay đổi đáng kể nên những thông tin từ người dân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với công tác tìm kiếm.
"Không ít trường hợp nhờ người dân dẫn đường trực tiếp, chúng tôi mới tiếp cận được những hang đá sâu còn lưu giữ di vật và hài cốt liệt sĩ. Người dân thực sự là tai mắt tại chỗ, góp phần quan trọng đưa các liệt sĩ trở về với đất mẹ", thượng tá Sáng nói.
Theo Đội Quy tập mộ liệt sĩ Quân đoàn 34, từ năm 2020 đến tháng 5.2026, đơn vị đã quy tập được tổng cộng 64 hài cốt liệt sĩ tại dãy núi Chư Pah. Khu vực này từng được xác định là căn cứ cách mạng và trạm phẫu thuật dã chiến giai đoạn 1966 - 1972.
Từ dãy núi này, 64 người lính đã trở về với đất mẹ. Nhưng hành trình vẫn chưa kết thúc. Phía trước còn những cuộc giám định ADN, xác minh danh tính và hoàn thiện hồ sơ cho các liệt sĩ.
Theo Trần Hiếu (TNO)
